Koning Alfred verbrandt koeken

Is de Great Anglo-Saxon Bake Off de voorganger van de populaire Great British Bake Off en Heel Holland bakt?  Gebak keuren en afkeuren, dat gebeurt namelijk al in 9e-eeuws Engeland. De kandidaat is koning Alfred en hij maakt geen beste showstopper.

Koning Alfred († 899) is de enige Angelsaksische koning met de bijnaam ‘de Grote’. Die bijnaam heeft hij weliswaar pas in de zeventiende eeuw gekregen, maar is niet onverdiend. Vanwege zijn verzet tegen de Vikingen die het land binnenvallen, maar vooral ook om zijn aandacht voor kennis en wetgeving. De koning vertaalt zelf boeken en zet ook anderen aan het werk om Latijnse boeken in het Oud-Engels te vertalen.

Victoriaanse Alfred
In de Victoriaanse tijd (late 19e eeuw) maken de Engelsen van Alfred een lichtend voorbeeld voor iedere burgerman. Hij past helemaal in het plaatje van de voorvechters van het trotse Britse Rijk. Heeft hij niet als eerste een vloot gebouwd? En beheerste de Britse vloot nu niet de wereldzeeën?

Varkenshoeder
In de mythevorming past naadloos het verhaal van Alfred die koeken laat aanbranden. Als zijn koninkrijk uit niet meer dan een stuk moerasland rond Athelney bestaat, neemt hij zijn toevlucht tot een bescheiden onderkomen. Hij is logé bij een varkenshoeder. In overpeinzing zit hij daar, bij het vuur. Als de vrouw des huizes binnenkomt, valt zij tegen hem uit waarom hij de koeken heeft laten aanbranden. De vrouw weet niet dat het de koning is tegen wie ze tekeergaat. In plaats van haar terecht te wijzen, buigt Alfred berouwvol zijn hoofd. In het vervolg zal hij zijn volk beter dienen.

Sint Neot
Dankzij een eigentijdse biografie van Alfred is er veel over hem bekend, zeker in vergelijking met andere vroegmiddeleeuwse koningen. Het verhaal van de koeken dateert van later tijden. Een anonieme schrijver van het Leven van Sint Neot schrijft het voor het eerst op; een eeuw nadat Alfred in Athelney was. Alfreds optreden lijkt er vooral toe te dienen de historiciteit van deze schimmige heilige aan te tonen. Erg geloofwaardig is het allemaal niet. Generaties Engelsen zijn er ondanks dat mee opgegroeid en opgevoed en het is in veel gevallen de enige associatie die zij kunnen maken met koning Alfred, of eigenlijk met heel Angelsaksisch Engeland.

Schilderijen en cartoons
Het verhaal is vaak naverteld. Ook beeldend kunstenaars en cartoonisten hebben veelvuldig gebruik gemaakt van het onderwerp. Hieronder een aantal voorbeelden.

Iconisch is het schilderij van de Schotse schilder David Wilkie (1785-1841). Wilkie is een invloedrijk schilder. Hij geeft zijn Alfred edele trekken. Door de kleur en glans van zijn kleding licht de koning op vanuit de grauwe achtergrond waar de vrouw hem beschuldigend op de koeken wijst.

Alfred en de koeken, schilderij door David Wilkie, 1806. Uit: M. Wood, In search of England, Journeys into the English past (eerste druk 1999; Londen 2000) kleurenfoto 7.

Op Wilkies doek is Alfred in ieder geval nog druk bezig om zijn boog gebruiksklaar te maken. Op andere werken zit hij dromerig een boek te lezen…

Alfred in de cottage van de varkenshoeder. Gravure, negentiende eeuw. Uit: J. Pollard, Alfred the Great, The man who made England (Londen 2005) illustratiegedeelte.

… of in het vuur te staren in de hoop een oplossing te vinden voor zijn Viking-issue. Deze afbeelding siert de voorkant van het schitterende boek Why Alfred burned the cakes van de historicus David Horspool. Horspool heeft zijn prima verhandeling gevlochten om het verbrande-koekenverhaal. Hij besteedt veel aandacht aan de representatie van Alfred in later tijden. En inderdaad, het beeld dat schilders en tekenaars schetsen zegt meer over de tijd waarin zij leven dan over de tijd van Alfred.

Alfred voor het vuur. Onbekend (bij auteur). Uit: D. Horspool, Why Alfred burned the cakes, A king and his eleven-hundred-year afterlife (Londen 2006) omslag.

Illustratief daarvoor is een cartoon uit het satirische tijdschrift Punch die ten tijde van de Tweede Wereldoorlog verschijnt. Alfred relativeert daarin zijn onoplettendheid door te zeggen dat een beetje aangebrande koeken toch niet zo’n probleem zijn in oorlogstijd.

Alfred relativeert dat de koeken overdone zijn, cartoon in Punch, 1941. Uit: M. Wood, In search of England, Journeys into the English past (eerste druk 1999; Londen 2000) kleurenfoto 9.

Veertig jaar eerder is een andere historische gebeurtenis aanleiding voor een cartoon in Punch. Nu is het de huismeid die de koeken laat aanbranden en mevrouw die geërgerd binnenkomt. De meid leest de krant, verdiept in de artikelen over de millenniumviering ter ere van koning Alfred. De cultus van de Angelsaksische koning is op zijn hoogtepunt. De bevolking van Winchester kijkt trots toe bij de onthulling van een kolossaal standbeeld en optochten en gebeurtenissen uit het leven van Alfred worden nagespeeld.

Huismeid laat de koeken aanbranden, cartoon in Punch, 18 september 1901. Uit: D. Horspool, Why Alfred burned the cakes, A king and his eleven-hundred-year afterlife (Londen 2006) 195.

De festiviteiten zijn in ieder geval in stijl van het aangebrande-koekenverhaal. Ook hier delft de historische werkelijkheid het onderspit. Het millenniumfeest is in 1901. Precies duizend en twee jaar na de dood van koning Alfred.

Mooie verhalen over Alfred de Grote, maar je kunt ze niet voor zoete koek slikken.

Aanbevolen literatuur:
Horspool, D., Why Alfred burned the cakes, A king and his eleven-hundred-year afterlife (Londen 2006).
Keynes, S. en Lapidge, M., ‘Appendix 1, Alfred and the cakes’ in: Keynes, S. en Lapidge, M. vertaling en inleiding, Alfred the Great, Asser’s Life of King Alfred and other contemporary sources (eerste druk 1983; Londen 2004)197-202.

Luister hier naar het verhaal zoals geschreven door Charles Dickens in A child’s history of England (1852-1854).

 

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!