Koning, keizer, admiraal: woensdag weetje

Koning, keizer, admiraal. Die titels kennen we allemaal, maar waar komen ze vandaan? Een korte geschiedenis van drie woorden en enkele rollen toiletpapier.

Koning, keizer, admiraal

Op de troon zit Karel V (1500-1558). Moegestreden en door ziekten gekweld verdeelt hij in 1555 zijn rijk. Zijn broer Ferdinand (links van de troon) wordt keizer van het Duitse rijk, zijn zoon Filips (rechts) koning van Spanje en heer van de Nederlanden. De vier figuren rechts op de voorgrond verbeelden de vier werelddelen waarover Karels rijk zich uitstrekte. Neptunus (links) symboliseert Karels macht op zee. Bron: Rijksmuseum.

Koning

Koning Willem I

Koning Willem I (1772-1843). Bron: wikimedia commons.

Sinds 1813 bestaat het Koninkrijk der Nederlanden. Eerder hadden we al even Lodewijk Napoleon (de broer van) als koning, maar pas vanaf 1813 is het Nederlandse koningschap een structureel fenomeen. Hoewel Lodewijk met zijn Franse tongval de titel mogelijk uitsprak als “konijn” (als in: “Konijn van Olland”), is dat niet waar het woord koning vandaan komt.

Taalkundig gaat de oorsprong van het woord koning een stuk verder terug. Op het Oergermaanse (of Oud-Germaanse) woord “kunne” dat geslacht, afkomst, soort of sekse betekent.

Oergermaans is een taalkundige reconstructie van taalwetenschappers die sinds de negentiende eeuw historisch-vergelijkende taalwetenschap beoefenen. Zij plaatsen het begin ervan rond 1000 v.Chr. De reconstructie vindt plaats door vanuit de huidige moderne Germaanse talen (waaronder het Nederlands) terug te gaan in de tijd. Iets dat bemoeilijkt wordt door het feit dat er weinig bronnen zijn van vóór de middeleeuwen.

Kunne

In het huidige Nederlands kennen we “kunne” alleen nog in de uitdrukking “van beiderlei kunne”. Dan wordt bedoeld: “van zowel het vrouwelijke als het mannelijke geslacht”. Net als kind is koning afgeleid van kunne. Kuning of koning wil zeggen: een afstammeling van het geslacht. Toepasselijk aangezien het ambt van koning erfelijk is.

Andere talen

Behalve in het Nederlands kunnen we dezelfde oorsprong van het woord voor koning vinden in andere talen. Bijvoorbeeld:

  • King (Engels)
  • König (Duits)
  • Kung (Zweeds)

Daarnaast zijn er ongeveer evenveel (veelal Romaanse) talen die een afgeleide gebruiken van “rex”, latijn voor koning. Denk aan:

  • Roi (Frans)
  • Rey (Spaans)
  • Re (Italiaans)

Een koning is een dominant kereltje, maar er is altijd baas boven baas: koning, keizer, admiraal.

Keizer

Keizer Napoleon

Keizer Napoleon (1769-1821). Bron: wikimedia commons.

Op dit moment is Akihito (1933-) de 125e keizer van Japan.

Ceasar

De term “keizer” gaat terug tot voor het begin van onze jaartelling. Het woord is afgeleid van Ceasar, de Romeinse generaal, consul en (uiteindelijk) dictator die vermoord werd door brute Brutus en enkele andere messentrekkers. Let wel: Ceasar was zelf geen keizer.

Imperator

Zijn aangenomen zoon Octavianus legde de basis voor de naam Caesar als titel. Toen die jongeman in 27 v.Chr. als keizer aan de macht kwam, noemde hij zich Imperator Caesar Augustus.

Alle drie die woorden hebben iets keizerlijks over zich.

Het woord imperator ging “heerser van het keizerrijk” betekenen, Augustus was de titel van de keizer, terwijl Caesar op zijn beurt moest wachten.

Keizer

Er waren na Augustus wel enkele Romeinse keizers die “Caesar” als extra naam droegen, maar het zou een paar honderd jaar duren voordat “Caesar” een officiële titel werd. Het werd de titel van de vicekeizer.

De titel komt daarna als leenwoord veel voor in de Germaanse talen. Zo zijn behalve “keizer” ook de volgende aanduidingen van Caesar afgeleid:

  • Kaiser (Duits)
  • Tsaar (westerse aanduiding van Russische keizer)
  • Caesarion section (Engels voor keizersnede)

Afgeleiden van imperator om keizer aan te duiden zijn er ook genoeg:

  • Emperor (Engels)
  • Empereur (Frans)
  • Emperador (Spaans)

Koningen en keizers besteden het bevel over hun legers (ter land, ter zee en in de lucht) graag uit aan onderbevelhebbers. In Nederland gaat het in het geval van landmacht en luchtmacht om generaals, terwijl de koning de zeemacht graag aan een admiraal (een luitenant-admiraal om precies te zijn) overlaat.

Admiraal

Admiraal De Ruyter

Luitenant-admiraal Michiel de Ruyter (1607-1676). Bron: wikimedia commons.

Een admiraal is de bevelhebber van de vloot. De oorsprong van dit woord ligt bij Arabische moslims. Zij combineerden vóór de twaalfde eeuw het woord “amir”, dat bevelhebber betekent, met “bahr”: zee. Samen werd dat: amir al-bahr.

De inwoners van Sicilië kortten het woord af tot “amiral” en gebruikten het in de betekenis van “bevelhebber ter zee”.

De Fransen namen deze versie op hun beurt over van de inwoners van Genua, Italië, tijdens de zevende kruistocht (1248-1254).

Zowel in het moderne Frans als Spaans is het woord te vinden:

  • Amiral (Frans)
  • Almirante (Spaans)

Hoe werd het in het Nederlands “admiraal”? Die d is waarschijnlijk het gevolg van invloed uit het latijn. Vanwege het woord “admirabilis” (of admirare=bewonderen) dat bewonderenswaardig betekent.

De Engelsen gebruiken die versie ook: “admiral”. Zo wordt een admiraal al bewonderd voordat hij ook maar iets heeft gepresteerd.

Gelukkig moeten koning, keizer, admiraal, net als wij allemaal, gewoon poepen.

Koning, keizer, admiraal: Popla toiletpapier

Popla was een van oorsprong Nederlands merk toiletpapier. In 1962 zagen deze rollen het licht in papierfabriek Page, te Gennep. Sinds 1996 maakt Page deel uit van het Amerikaanse bedrijf Kimberly-Clark.

De Page papierfabrieken in Gennep sloten in 1999 hun deuren. De productie verdween naar andere oorden. De jaren tachtig reclame over koning, keizer, admiraal kennen we echter toch nog steeds allemaal?

Wist je dat het toiletpapier zoals we dat kennen een Amerikaanse uitvinding is?

Een zakenman uit New York nam in 1871 als eerste patent op geperforeerde rollen toiletpapier. Bovendien verwierf deze Seth Wheeler in 1891 een patent op de tot op de dag van vandaag gebruikte vorm van rollen toiletpapier.

In 1857 verkocht, de eveneens New Yorker, Joseph Gayetty overigens al het eerste machinaal vervaardigde toiletpapier, maar dat waren in aloë vera gedrenkte losse vellen, die vooral aftrek vonden bij mensen die aan aambeien leden.

Nog een weetje over het eerste gebruik van papieren toiletpapier tot slot: de keizer van China veegde zijn verheven achterste er al in de veertiende eeuw mee af.

Bronnen

Brittanica.com over admiraal

Etymologiebank:

Wikipedia:

Wal, Marijke van der, Geschiedenis van het Nederlands (Utrecht 1994)

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!