Kop of munt voor Aethelberht II van East Anglia?

11 juni 2014: de hamer komt neer voor de laatste slag. De munt is geveild. Ruim 1200 jaar nadat de munt geslagen is. De opbrengst is verbluffend. De munt zou naar schatting voor 15 tot 20.000 Engelse pond verkocht worden. Het is £ 65.000,- geworden.
Detectoramateur Darrin Simpson zal met verbazing hebben toegekeken dat zijn vondst het tot deze ongekende hoogte brengt. Het was het dus waard geweest dat hij ondanks de hevige hagelbui niet door was gelopen om beschutting te zoeken. Zoals het een zoeker betaamt, maakte hij eerst een gaatje toen hij een signaal kreeg. Op 10-20 centimeter diepte vond hij de munt die het signaal had veroorzaakt. Het was de eerste vroegmiddeleeuwse munt die hij had gevonden in de 12 jaar dat hij zocht. Dat het een Angelsaksische munt was, zag hij meteen. Op die dag in maart 2014 op een veld in Sussex vermoedde hij nog niet dat hij een munt vond waarvan er nooit eerder een was gevonden. Dat hij een munt vond die de loop van de geschiedenis heeft bepaald. Een munt van koning Aethelberht II van East Anglia.

Koning Aethelberht II van East Anglia

Koning Aethelberht II van East Anglia . Ik kan me voorstellen dat deze monarch niet bij iedereen een belletje doet rinkelen. Zelfs niet bij de trouwste royaltywatchers. Aethelberht II regeerde vanaf een onbekende startdatum tot zijn dood in 794 over East Anglia, een Angelsaksisch koninkrijk aan de oostkust van Engeland.

Over zijn regeerperiode is, zoals gebruikelijk bij veel vroegmiddeleeuwse vorsten, weinig bekend. Aethelberht II is vooral uit de historische mist opgedoemd door een aantal muntvondsten, die gezien de kwantiteit ook weer niet al te veel ophelderen. Voor 2014 waren er slechts drie munten bekend.

Munten van Aethelberht II

De drie munten die voor 2014 bekend zijn, hebben alle hetzelfde ontwerp. Op de voorzijde staat een stilistisch portret van de koning met eromheen zijn naam. Het is in de late achtste eeuw gebruikelijk dat naast de naam van de koning ook de naam van de muntmeester op een munt staat. De muntmeester wiens naam op alle gevonden munten van Aethelberht staat, draagt de illustere naam Lul. Lul is een vakman die een aantal decennia (ca. 785-810) werkzaam is in Ipswich.

Muntmeester Lul

Op de achterzijde van een van de munten heeft Lul de afbeelding van een zogende wolf geslagen. Het brengt een link aan tussen East Anglia en het grootse Romeinse Rijk. Er is nog een directer verband met het verleden. Het herinnert ook aan het East Angliaanse koningsgeslacht de Wuffingas, de Wolf-ings. Stamvader van de Wuffingas is een zesde-eeuwse koning Wuffa; Wuffa is een Oud-Engels woord voor wolf. Zoals ieder zichzelf respecterende Angelsaksische koning stamt Wuffa direct af van de Germaanse god Wodan. Hoewel Aethelberht een christelijk koning is, verbindt hij zijn naam graag aan deze illustere voorvader. Bij gebrek aan bewijs is Wuffa zelf trouwens niet meer dan een mythisch figuur.

 

Voorzijde zilveren penny van Aethelberht II van East Anglia met naam van muntmeester LUL. Achterzijde zilveren penny van Aethelberht II met op achterzijde zogende wolf. Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaelogy nr. 89 (Oxford 2008) 34.

Voorzijde zilveren penny van Aethelberht II van East Anglia met naam van muntmeester LUL.
Achterzijde zilveren penny van Aethelberht II met op achterzijde zogende wolf.
Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaelogy nr. 89 (Oxford 2008) 34.

Opperheerschappij

Archeologische vondsten wijzen erop dat de koningen van East Anglia een Scandinavische herkomst hebben. In plaatsen dichtbij de kust zijn scheepsgraven gevonden. Een gebruik dat bekend is uit Zweedse gebieden. In 1939 doet de vondst van een scheepsgraf in Sutton Hoo de archeologische wereld op haar grondvesten schudden. Het is veelal goud en zilver dat er blinkt. Sommige van de vele grafvondsten komen uit exotische gebieden. Een aantal vondsten is echter typisch Scandinavisch waaronder de helm die mogelijk eens het gezicht beschermde van koning Redwald van East Anglia (†625) beschermde. Redwald is de waarschijnlijkste kandidaat voor de dode in het scheepsgraf.

Koning Redwald

Koning Redwald is in de vroege zevende eeuw een opperheer. Dat betekent dat koningen uit andere koninkrijken aan hem schatplichtig zijn. In ruil voor geld en militaire bijstand kan zo’n koning rekenen op de gunst en bescherming van de opperheer. In de achtste eeuw zijn de hoogtijdagen voor East Anglia voorbij. De opperheerschappij is via de koningen van Northumbrië verschoven naar de vorsten van Mercia, in het midden van Engeland.

Koning Offa van Mercia

Koning Offa heerst over Mercia van 757 tot 796. Hij maakt van Mercia een eenheid door volken als de Hwicce en Maegonsaete te verenigen. Dat is wat eufemistisch verwoord; in feite degradeert hij de leiders van deze volken tot subkoningen. In het grensgebied met de Welsh, in het westen, bouwt hij een aarden wal waarmee hij de doorgang van mensen, dieren en middelen kan reguleren. Deze wal is nu bekend als Offa’s Dyke waarlangs naar goed Engels gebruik een wandelpad loopt. Tijdelijk weet Offa ook een aartsbisdom in Lichfield te vestigen. Een duidelijk teken van Merciaanse zelfstandigheid, in ieder geval ten opzichte van de gevestigde aartsbisdommen Canterbury en York.

Munten van Offa

Offa zet Mercia op de kaart. Ook op numismatisch vlak. Hij munt op een schaal die tot dan ongekend is in Engeland. Hij heeft duidelijk een grotere voorraad zilver tot zijn beschikking dan zijn voorgangers. Ook qua kwaliteit en verscheidenheid aan ontwerpen zijn de munten van Offa top of the bill. Een aantal voorbeelden ter illustratie. Naar een evenbeeld van de Romeinse keizers prijkt zijn verfijnde beeltenis op munten. Zonder tegenhanger in de westerse vroegmiddeleeuwse wereld slaat hij munten uit naam van zijn vrouw Cynethryth. De gouden dinar, die hij laat maken naar Arabisch voorbeeld, spreekt tot de verbeelding. De munt is van goud. De Arabische tekst staat weliswaar op zijn kop in vergelijk met de tekst OFFA REX maar dat doet niets af aan de verfijndheid.

4 offa penny

Zilveren penny van Offa van Mercia. Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaeology nr. 89 (Oxford 2008) 35.

Zilveren penny van Cynethryth, de vrouw van Offa. Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaeology nr. 89 (Oxford 2008) 37.

Zilveren penny van Cynethryth, de vrouw van Offa. Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaeology nr. 89 (Oxford 2008) 37.

6 offa, kalief al-mansur munt

Gouden dinar van Offa van Mercia en het Arabische voorbeeld van kalief Al-Mansur. Bron: Gareth Williams, Early Anglo-Saxon coins, Shire Archaeology nr. 89 (Oxford 2008) 42.

Offa is weliswaar opperheer, maar hij is geen alleenheerser in Angelsaksisch Engeland. Zijn munten zijn in de meeste delen van Engeland gevonden. Maar (bijna) niet in Northumbrië. Het noordelijke koninkrijk is, ondanks de hevige interne strubbelingen, een politieke tegenstrever om rekening mee te houden. Zeker doordat de koningen daar ruggensteun krijgen van de Frankische koning Karel de Grote. Het zuidelijke Kent heeft Offa al binnen zijn machtsgebied en ook in Wessex en East Anglia laat hij zich gelden.

Munt zet kwaad bloed

Hoe onafhankelijk is bijvoorbeeld Aethelberht II zelf? Is hij een subkoning die met Offa’s goedkeuring munten mag slaan? Of hij legt hij zich niet zomaar neer bij de hegemonie van de koning van Mercia? De muntvondst die is gedaan in april 2014 heeft deze laatste vraag nieuw leven ingeblazen. Welke invloed heeft de muntslag zelf gehad op de verstandhouding tussen Aethelberht en Offa? Een vraag met een lading want we weten hoe het met Aethelberht is afgelopen. Het is slecht afgelopen. Offa heeft hem laten doden, al dan niet opgehitst door zijn vrouw Cynetrith.

Mogelijk is de moord een afstraffing voor een onafhankelijkheidsstreven dat Offa niet wil en kan tolereren. Als dat het geval is dan kan de munt waarop Aethelberht II zich uitdrukkelijk profileert als REX ETHELBERHT noemt wel eens direct in verband worden gebracht met zijn einde.

7 aethelberht II munt 2014

Zilveren penny van Aethelberht II van East Anglia. Gevonden in 2014 door een detectoramateur. Ook hier is op de achterzijde de naam van muntmeester LUL te zien. Bron: www.bbc.co.uk.

Politiek statement

In de Vroege Middeleeuwen is een munt naast betaalmiddel vooral ook een politiek statement. Het is een middel waarmee je je aan je onderdanen presenteert; waarmee je aan andere machthebbers toont wie je bent (of je verbeeldt te zijn). De munt waarop Aethelberht II zich presenteert als de koning van East Anglia kan Offa in het verkeerde keelgat zijn geschoten. En heeft Aethelberht de kop gekost.
Na de dood van Aethelberht zet Offa munten juist weer in om de legitimiteit van zijn opvolging aan te tonen. Offa is nu namelijk koning van East Anglia. Hij zet Lul aan het werk. De muntstempels met de zogende wolf mogen weer uit het stro. Nu met Offa’s naam op de andere zijde.

8 offa munt wolf

Zilveren penny van Offa van Mercia met op de achterzijde de zogende wolf die verbonden is aande East Angliaanse dynastie van de Wuffingas. Bron: www.wuffings.co.uk

Heilige Aethelberht

Aethelberht is dood, maar hij blijft niet met lege handen achter. Zijn martelaarschap maakt van hem een heilige. Sint Aethelberht. Geen enorme bijzonderheid overigens. Voor een christelijke vroegmiddeleeuwse vorst is het vaak al genoeg om gewelddadig om het leven te komen om heilig verklaard te worden. Het heeft er wel voor gezorgd dat de koning nooit helemaal vergeten is. De munten onttrekken hem nog verder uit de vergetelheid.

10 cartoon aethelberht II munt

Angelsaksen vragen zich af hoe het met Aethelberhts munt zit. Cartoon, getekend door auteur, 2014.

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!