Korte geschiedenis van de mensheid in Bundeskunsthalle

‘Is de mens de heerser of de slaaf van het universum?’ is een van de belangrijkste en meest intrigerende vragen die de nieuwe expositie A Brief History of Humankind in de Bundeskunsthalle van Bonn oproept. Het is echter niet de enige kwestie die deze tentoonstelling ter sprake brengt. Tal van boeiende zaken over de menselijke geschiedenis en haar beschaving komen aan bod zoals: hoe zal onze toekomst eruit gaan zien en hoe zullen de archeologen van de toekomst oordelen over onze tijd? Zal de moderniteit en de technologisering leiden tot onze ondergang of juist tot een nieuw hoopvol begin?

De expositie in Bonn is gebaseerd op de bestseller Sapiens: A Brief History of Humankind van de Israëlische auteur en professor Yuval Noah Harari. De tentoonstelling was eerder te zien in het Israel Museum in Jeruzalem ter ere van 50ste verjaardag van dit museum, een van de leidende archeologie-musea in de wereld. In Bonn is de Sapiens-tentoonstelling nu voor het eerst op Europese bodem te zien.

Onderwerpen van de tentoonstelling

Schedel van een Neanderthaler, 85.000-100.000 jaar oud. Foto: Israel Museum, Jerusalem.

De archeologische objecten die in de Kunsthalle te zien zijn, vertellen de geschiedenis van de mensheid vanaf de vroegste beschaving tot de huidige moderne tijd. De expositie behandelt uiteenlopende kwesties als het eerste gebruik van vuur en werktuigen door de mens; het samenleven van de Homo Sapiens met Neanderthalers; de ontwikkeling van het Schrift; de introductie van getallen en het in gebruik nemen van de eerste munten. Daarnaast is er aandacht voor diverse zaken als het verhaal achter (antieke) religies van overal ter wereld: de Tien Geboden, de Dode Zee Rollen, de Gutenberg-bijbel, de uitvinding van de gloeilamp door Thomas Edison (samen met anderen) en Albert Einstein’s Relativiteitstheorie (E = mc2).  Moderne kunst wordt ook niet vergeten in Bonn.
Drie revoluties

De expositie geeft veel aandacht aan drie ontwikkelingen die belangrijk waren bij de evolutie van de moderne mens:

  1. de Cognitieve Revolutie
  2. de Agrarische Revolutie
  3. de Industriële Revolutie.

Wat betekenden deze revoluties voor de mens, hoe droegen ze bij aan onze kennis van de wereld en hoe beïnvloedde het ons besef van tijd, ruimte en causaliteit is wat de expositie zich afvraagt. Harari’s boek en de expositie in Bonn behandelen zowel de positieve als de negatieve aspecten van onze soort (Homo Sapiens). De intelligentie van de mens komt aan bod, maar ook de ongekende agressie die we altijd ten toon hebben gespreid.

Plaag

De expositie in Bonn begint met een paar petrischalen waar bewegende kolonies van bacteriën in zitten die bij nader inzien bewegende mensen blijken te zijn. Dit moderne kunstwerk (DataZone 2003) dat werd vervaardigd door Michal Rovner is virtueel zeer boeiend en knap gevonden! De geschiedenis van het leven op aarde en de mens begon immers met ééncelligen. Daaruit ontstonden na zeer lange tijd complexe zoogdieren als de mens. De petrischalen doen ons denken aan een wereld vol met virussen en besmettelijke plagen van bacteriën en lijken te suggereren dat onze soort op zijn beurt ook weer een plaag is geworden voor andere diersoorten die door ons zijn uitgeroeid gedurende de geschiedeni

Mark Dion, Ursus Maritimus, 1995, The Israel Museum, Jerusalem. Foto: Paul Prillevitz.

s.

In de Bundeskunsthalle wordt dit agressieve aspect van de mens ook fraai uitgebeeld door een ijsbeer die op een houten kist ligt. Dit kunstwerk van Mark Dion wil ons er bewust van maken dat er een tijd kan komen dat grote zoogdieren als de ijsbeer alleen nog maar in musea te bezichtigen zullen zijn. Een boeiend werk dat zeer de aandacht trekt.

Het gebruik van vuur en werktuigen (o.a. wapens) dat nodig was om te overleven in de wildernis heeft de mens machtig gemaakt en zorgde ervoor dat we aan de top van de voedselketen kwamen te staan. Met bijlen, messen en speren konden we agressieve dieren afschudden en werd het mogelijk om op hen te jagen en ze op te eten. Ook wisten we met dergelijke wapens onze ‘concurrent’ de Neanderthaler 40.000 jaar geleden uit te roeien (plus bijkomende factoren) hoewel er ook vermenging met deze soort bestond wat nog steeds in onze genen is terug te vinden.

Taal en Schrift

Een andere factor waardoor we zo machtig konden worden was het feit dat ons brein zich buitensporig heeft ontwikkeld. Dit gebeurde waarschijnlijk zo’n 70.000 en 30.000 jaar terug. Dit had wel zijn repercussies. Door ons (in vergelijking met andere dieren) buitensporig grote, rijk gevulde, hoofd zorgt er o.a. voor dat baby’s na de geboorte zo hulpeloos zijn en nog helemaal niet klaar om het echte leven in te lopen. Het duurt daarna nog jarenlang voordat we echt volwassen zijn, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het paard dat meteen na de bevalling het bestaan in waggelt.

Kleitablet uit Uruk, Zuid Mesopothamië, 4000-3100 voor Chr. Foto: Paul Prillevitz.

Vooral de ontwikkeling van taal en schrift (door ons brein) maakte de mens machtig. Het hielp mee om kennis te verspreiden, abstracte ideeën over te brengen en sociaal te zijn. In Bonn kan men kleitabletten zien waarop enkele van de eerste uitingen van het schrift te zien zijn. Zo is er ondermeer een kleitablet uit het vierde millennium voor Christus te zien met getallen- en taaltekens erop die o.a. de begrippen ‘rantsoen’, ‘distributie’ en ‘eten’ aanduidden. Een fraai object dat goed de impact van taal aantoont.

De uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg versterkte de kracht van de taal alleen nog maar. Ideeën konden hierdoor nog sneller en makkelijker verspreid worden dan ooit tevoren. De schitterende Gutenberg-bijbel die in Bonn te zien is, laat zien wat voor prachtige resultaten er met dit nieuwe drukproces bereikt konden worden.

Agrarische Revolutie

Waar het mogelijk mis ging voor de mens is bij de agrarische revolutie zo’n 12.500 jaar geleden. Die zorgde ervoor dat we bezit gingen verzamelen, ons gingen vestigen bij dat bezit (land) en vervolgens dat eigendom wilden beschermen of het juist gingen afpakken van anderen. De stoere jager-verzamelaar die als een vrije nomade over de velden dwaalde werd ‘opeens’ een burgerlijk mannetje of vrouwtje dat op zijn/haar bezit ging zitten en uit drang om dat bezit uit te breiden grote oorlogen ging uitvechten.

Om dergelijk eigendom te beschermen en/of er handel mee te drijven ontstonden ook wetten en werd geld gecreëerd. Geld is gestolde energie, maar dient ook als schuldbewijs en om waarden in op te slaan. Daarbij is het wel een noodzaak dat mensen er vertrouwen in hebben en dat er een absolute garantie is dat men er goederen en diensten voor (terug) kan krijgen. In Bonn zijn tal van fraaie exemplaren van vroege munten uit Klein-Azië te zien, elk met een eigen identiteit. Bijzonder fraai.

Tien geboden

Bij bezit hoort onvermijdelijk ook wetgeving. Toen er nog geen wetten waren was alle vergelding arbitrair. In feite deed men maar wat. Straffen hadden nog geen basis. De vroegste basiswetten die daarna ontstonden, bestonden voornamelijk uit vergelding. Oog om oog, tand om tand was de kern van dergelijke rechtspraak.

De Codex Hammurabi van zo’n 38.000 jaar geleden kan gezien worden als een zeer vroege vorm van wetgeving. Een fraai spijkerschrift-exemplaar van deze wet kan men tegenkomen in een vitrine in de Kunsthalle van Bonn. Bijzonder om te aanschouwen.

Kopie van de Tien Geboden zoals die teruggevonden werd in de overblijfselen van de Dode Zee Rollen. Origineel: Israel Museum. Foto: Ardon Bar-Hama, Israel Museum, Jerusalem.

De Tien Geboden van Mozes uit de Bijbel zijn ook een basis van wetgeving en moraal. De Duitse roman-schrijver Thomas Mann zag deze morele wetten als de basis van de menselijke beschaving. In de Kunsthalle ziet men een oude kopie van de Tien Geboden zoals die teruggevonden werd in de overblijfselen van de Dode Zee Rollen waarvan het origineel in het Israel Museum ligt.

Of Thomas Mann helemaal gelijk heeft is twijfelachtig. Wellicht is onze moraal wel veel ouder dan de Tien Geboden. De wereldberoemde Nederlandse bioloog en apen-kenner Frans de Waal heeft immers dikwijls benadrukt dat ook dieren een moraal hebben. (Mens)Apen die gebrek hebben aan voedsel krijgen uit compassie van hun buurapen bijvoorbeeld niet zelden een druif toegestopt, wat duidelijk op medeleven en moraal duidt. De Tien Geboden hebben ze er niet voor nodig.

Charlie Chaplin

Op de tentoonstelling in Bonn worden niet voor niets beelden getoond van Charlie Chaplin’s meesterwerk Modern Times. In deze film ziet men een mooi verbeeld van hoe de modernisering en technologisering kunnen leiden tot potsierlijke, mensonterende en wrange situaties. De hoofdfiguur komt in deze rolprent letterlijk en figuurlijk klem te zitten in de moderne wereld zoals wij die kennen. Chaplin zei daarover in zijn beroemde film The Great Dictator: ‘Onze kennis heeft ons cynisch gemaakt, door onze slimheid zijn we hard en onvriendelijk geworden. We denken te veel en voelen te weinig. Eerder dan machinerie hebben we nood aan humaniteit. Meer dan slimheid hebben we vriendelijkheid en sympathie nodig. Zonder deze kwaliteiten zal het leven alleen geweld kennen en is alles verloren…’

In Bonn krijgen we een voorbode te zien van waar dit uiteindelijk toe kan leiden. De pregnante filmbeelden door kunstenaar Bruce Conner (Crossroads) van een ontplofte atoombom op het Franse atol Bikini laten zien wat ons lot kan zijn als we niet inbinden en oppassen voor de gevolgen van onze cognitieve en wetenschappelijke revol

Manuscript van Albert Einstein met de Relatitiviteitstheorie. Foto: Avshalom Avital, Israel Museum, jerusalem.

utie.

Het was buitengewoon knap en intelligent werk van Albert Einstein dat hij aan de basis lag van de doorgronding van het atoom, maar daarmee werd hij ook medeverantwoordelijk voor de ontwikkeling van het dodelijkste wapen ooit bedacht: de nucleaire bom. In Bonn krijgt men het originele papier te zien waarop Einstein’s beroemde formule van de Relativiteitstheorie staat genoteerd. Uniek.

In Bonn staan ook voorbeelden van moderne objecten die nu alweer verouderd zijn zoals het cassettebandje en de vaste telefoon. Ze zien er in de Kunsthalle uit als versteende fossielen (kunst van Christopher Locke), wat een mooi maar ook bizar en morbide effect geeft. De mensheid moet uitkijken dat het niet dezelfde weg opgaat en onze soort binnenkort in het museum terechtkomt. Zoveel is zeker.

Glazen Bol

De spreuk Ecce Homo! (‘Zie de mens!’) van Pontius Pilatus die het grote marmeren Christusachtige beeld van kunstenaar Mark Wallinger begeleid op de tentoonstelling in Bonn, vat de expositie bondig samen.

Ecce Homo door Mark Wallinger, 1999. Foto: Paul Prillevitz.

‘Zie de mens!’ is een existentiële uitspraak die vragen oproept. Wat is de huidige positie van de mens in het universum en in de geschiedenis? We kunnen er eigenlijk alleen maar over speculeren wat er met de mens gaat gebeuren nu en in de toekomst. Nog steeds weten we niet precies wat de mens eigenlijk is en welke toekomst onze soort te wachten staat blijft ook zeer ongewis. Zal de modernisering en technologisering een doos van Pandora blijken te zijn of juist een Wonderbox vol met positieve verrassingen? Alleen onze glazen bol kent voorlopig het antwoord.

Informatie

Adres museum Bundeskunsthalle:
Museumsmeile Bonn
Friedrich-Ebert-Allee 4
53113 Bonn Duitsland

Site: http://www.bundeskunsthalle.de/en/exhibitions/a-brief-history-of-humankind.html

De tentoonstelling loopt tot 27 maart 2017.