Meine Ehre heißt Treue: SS-verheerlijking in de media

In verschillende media wordt een vertekend beeld van de SS weergegeven. Deze beeldvorming kan verschillende gevolgen hebben, die weer invloed hebben op andere media. Waar komt deze beeldvorming vandaan en wat is de rol van historici in dit proces?

SS-logo. bron: Wikimedia commons

My Honor was Loyalty

De film My Honor Was Loyalty van Alessandro Pepe is door het plaatsen op Netflix toegankelijk geworden voor een breed publiek. Hierin komt een controversieel beeld van de Waffen-SS naar voren . De belevingen van een groep SS’ers van de Leibstandarte-SS Adolf Hitler-divisie worden gevolgd. Oorlogsmisdaden van de nazi’s komen aan bod, maar worden weggezet als emotionele uitspattingen. Russische soldaten worden geëxecuteerd om te voorkomen dat ze later een bedreiging vormen. Een Amerikaanse gevangene wordt neergeschoten onder de pretentie van wraak voor een gedode vriend. Om het allemaal nog ongelofelijker te maken helpt de hoofdpersoon, een SS-sergeant, op een gegeven moment zelfs een joodse vrouw. Het ontbreekt totaal aan iedere ideologische reflectie en de link met het nazistische gedachtegoed komt nauwelijks naar voren. Er wordt niet stilgestaan bij de uitroeiing van de joodse medemensen. Er is geen reflectie op het vermoorden van burgers. De oorlogsmisdaden die deze SS-divisie beging komen nauwelijks naar voren.

Oorlogsmisdaden

Een duidelijke discrepantie bestaat er tussen het beeld wat de film schetst en de geschiedenis. De SS’ers van deze divisie waren ideologisch gemotiveerde soldaten en zij droegen het gedachtegoed van Hitler’s regime uit. Onomstotelijk staat vast dat Leibstandarte betrokken was geweest bij meerdere oorlogsmisdaden. Naast de kwalijke implicaties die deze film bevat, zoals nazi-verheerlijking, is het ook nog eens geschiedvervalsing.

Toch is het verbieden van deze film niet de oplossing. De ‘creatie’ is immers al uitgekomen, heeft internationale aandacht gekregen en is vele malen bekeken. Zelfs al wordt deze film verboden, dan is het slechts een kwestie van tijd voordat een andere regisseur, mogelijk uit onwetendheid, mogelijk vanuit andere intenties, dit onderwerp op een onhandige manier aansnijdt.

Franz Kurowski

Het diepere probleem is namelijk niet een ‘foute’ regisseur, maar een structureel probleem: onwetendheid bij het grote publiek over vertekende weergaves van de Waffen-SS. Verschillende auteurs zetten zich in voor een revisionistisch beeld over de SS en de Holocaust. Franz Kurowski is hier als voorbeeld gekozen, maar er zijn meerdere schrijvers die dit doel nastreven. Kurowski heeft tijdens zijn leven veel boeken geschreven, waarbij een aanzienlijk gedeelte over de SS ging. Eén van de mannen wiens levensverhaal hij heeft opgetekend, Karl Nicolussi-Leck, is als voorbeeld voor dit stuk gebruikt. Aan de hand hiervan wordt getoond dat het probleem van naziverheerlijking bij historici wel bekend is, maar dat dit niet bij een breder publiek het geval is.

De Tweede Wereldoorlog was een conflict dat op enorme schaal werd uitgevochten. Gigantische verliezen werden geleden door alle partijen en er waren twee nucleaire wapens voor nodig om een einde aan het bloedvergieten te forceren. Er waren miljoenen slachtoffers te betreuren en oorlogsmisdaden werden door alle partijen begaan. Een speciale categorie slachtoffers is gereserveerd voor hen die uitgemoord werden door de verwerpelijke ideologie van de nazi’s. Bij het uitvoeren van deze ideologie speelde de SS, waartoe Karl Nicolussi-Leck behoorde, een grote rol. Of hij zelf actief heeft bijgedragen aan de Holocaust is niet bekend.

Karl Nicolussi-Leck

Hauptsturmführer Karl Nicolussi-Leck (1917-2008) was tijdens de Tweede Wereldoorlog actief als tankcommandant bij de Waffen-SS. Hij had zich in 1940 vrijwillig voor de SS gemeld en diende onder andere in de Deutschland-, Das Reich- en Wikingdivisie. In het boek ligt de nadruk op de gevechtshandelingen die hij begaan heeft. In de epiloog van zijn oorlogservaringen wordt ingegaan op hoe hij zich bezig heeft gehouden met duurzaamheid binnen zijn fruit- en wijnhandel. Daarnaast zette hij zich in voor Duitsers die uit hun oorspronkelijke leefgebied verdreven waren en op zijn initiatief werd een leeg ziekenhuis omgevormd tot twee scholen en later een kunstmuseum. Tijdens de wederopbouw hield hij zich aan zijn persoonlijke motto, net als in de oorlog: “Er is altijd genoeg te doen, laten we aan de slag gaan!”

Positieve karaktervorming

Een positief beeld van Karl Nicolussi-Leck komt naar voren. Hij is iemand die zich wil inzetten voor anderen en zelfs begaan met het klimaat. De oorlog was voorbij en hij wenste zich te richten op de toekomst. Er valt weinig negatiefs op hem aan te merken en iedere ideologische reflectie ontbreekt. Dat is uitzonderlijk, want ieder mens bezit slechte eigenschappen en Nicolussi-Leck heeft ongetwijfeld bepaalde gedachten over zijn periode bij de SS.

Hoewel de overdenkingen van Nicolussi-Leck niet bekend zijn, valt Kurowski te verwijten dat hij selectief met informatie is omgegaan. Zo heeft Nicolussi-Leck na de oorlog meerdere nazi- en SS-officieren helpen vluchten naar Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. In 1948 was hij zelf voor een periode naar Argentinië gegaan, maar keerde een aantal jaar later weer terug. Vervolgens begon hij met een stel voormalige SS-kameraden bedrijven te starten. Er is een duidelijke koppeling met het nazi-gedachtegoed aanwezig in Nicolussi-Leck’s handelen, die in de biografie niet naar voren komt. Door dit niet te vermelden, ontstaat er een vertekend beeld waarbij Nicolussi-Leck als slechts een soldaat wordt weergegeven. In bredere zin opgevat is het een poging van de auteur om de SS in een positief daglicht te zetten.

Ritterkreuz

De oorzaak ligt niet geheel bij Nicolussi-Leck zelf. Ongetwijfeld hebben de documenten die hij heeft nagelaten en de gesprekken die hij heeft gevoerd,  invloed gehad op zijn erfenis.  Maar bij het optekenen van zijn levensverhaal heeft Franz Kurowski bepaalde aspecten achterwege gelaten. Kurowski bundelde de biografieën in zijn boek, Panzer Aces II, waarin allerlei ervaringen van Duitse Ritterkreuz-dragers staan.

De vermelding van het Ritterkreuz is belangrijk, want deze medaille had ook een symbolische lading. Tussen 1939 en 1945 was het Ritterkreuz des Eisern Kreuzes slechts 7.282 keer uitgereikt. Voordrachten voor deze onderscheiding moesten door Adolf Hitler persoonlijk worden goedgekeurd. De ideologische waarde komt naar voren doordat er onder andere portretfoto’s van de medailledragers werd gemaakt en zij toespraken gaven aan andere mensen. Ritterkreuz-dragers moesten als voorbeeld dienen. Door deze moralistische inslag is het duidelijk dat de soldaten gebruikt werden om het verderfelijke nazistische gedachtegoed uit te dragen. Zij waren dus meer dan ‘slechts’ soldaten.

Toch is opvallend dat in de biografie van Nicolussi-Leck de ideologische aspecten van de identiteit achterwege worden gelaten. De nadruk ligt op de gevechtshandelingen en persoonlijke motiveringen, in plaats van enige ideologische ideeën. Veel handelingen worden duidelijk vanuit een strikt militaire visie verteld. Het soldaat-zijn van de SS valt niet te ontkennen, maar zij hadden ook een hechte band met het gedachtegoed.

De gebruikte versie is uitgebracht door Stackpole Books, een bekende uitgeverij op het gebied van militaire literatuur. Hierdoor lijkt het boek bepaalde pretenties te hebben, zoals historische accuraatheid, die het eigenlijk niet bevat.

Schrijvers over de Waffen-SS

De Waffen-SS is na de oorlog bestempeld als een criminele organisatie vanwege de vele oorlogsmisdaden die zij in haar bestaan heeft begaan. Aan de hand van de ervaringen van Karl Nicolussi-Leck zou het dus kunnen zijn dat Kurowski probeert de SS positiever te profileren. De relatie tussen de raciale ideologie en de SS’ers wordt achterwege gelaten. Daarnaast bevat het boek vele kleine verwijzingen die niet correct zijn. Zo wordt er tussendoor ergens gezegd dat het bombardement op Dresden een terreurbombardement was. Kurowski doet dit vaker en wordt er dan ook van beschuldigd om er een revisionistische visie op het bombardement op na te houden.

Door het publiceren van deze vervormde geschiedenis alsof het authentieke biografieën zijn, wordt brandstof geleverd voor gevaarlijke processen. Het ontbreekt aan iedere waarschuwing over de auteur. Een notificatie in het voorwoord of een waarschuwing over het gebrek aan historische accuraatheid zou gepast zijn geweest en zou een hoop problemen hebben kunnen voorkomen. De lezer weet dan immers dat enige achterdocht noodzakelijk is. Qua technische details mag het boek dan correct zijn, maar dit wil nog niet zeggen dat het boek ook historisch accuraat is.

Gevolgen

In deze vervormde geschiedenis ligt de taak van de historicus. Deze dient de maatschappij te behoeden voor dit soort kwalijke krachten die selectieve geschiedenis inzetten om verderfelijke doelen na te streven. Zeker met de opkomst van de ‘alt-right’ beweging, of nieuwe revisionistische bewegingen, is het belangrijk om waakzaam te blijven over al het gepubliceerde materiaal, want dit soort boeken levert materie op voor zulke figuren.

Mensen met een historische achtergrond weten misschien dat het werk van Kurowski niet volledig betrouwbaar is, maar deze kennis moet met een breder publiek gedeeld worden. Mensen zonder historische kennis weten niet wat het verschil is tussen de schrijfsels van Kurowski en een gerespecteerde historicus. Zeker door de grote uitgave, krijgt het een bepaalde lading mee. Zo kunnen lezers het werk van Kurowski niet op waarde schatten.

De boeken zijn allemaal positief over het Duitse leger en iedere nuance ontbreekt. In de beschrijving van de auteur ontbreekt het aan iedere verwijzing naar zijn revisionistische visie. Hierdoor wordt Kurowski tussen het niveau van goede historici gezet, terwijl zijn boeken weinig meer om het lijf hebben dan nazihagiografie.

Feit en fictie

Het droevige gevolg van deze inaccurate boeken is een betreurenswaardige film als My Honor Was Loyalty van Alessandro Pepe. Hierin worden, al dan niet bewust, de SS en haar daden verheerlijkt. Aan het bredere publiek wordt op deze manier uitgedragen dat de SS’ers slechts soldaten waren en dat hun misdaden goed te praten zijn. De scheiding tussen feit en fictie wordt niet duidelijk gemaakt. Iedere diepgang tegenover de rassenideologie van de nazi’s ontbreekt. Door dit soort films wordt naziverheerlijking in de hand gewerkt en worden de misdaden van het naziregime naar de achtergrond gedrukt. Dit zijn dingen die nooit vergeten mogen worden.

Films vanuit het Duitse perspectief op de Tweede Wereldoorlog zijn lastig. Door de Holocaust is er een enorme emotionele bagage die mee wordt genomen. De Duitse miniserie, Ünsere Mütter, ünsere Väter, doet een goede poging om hier mee om te gaan.

Het uitkomen van de film is niet te verbieden. Zeker door de opname bij Netflix zal de film een brede doelgroep bereiken. Historici dienen daarom dit moment aan te grijpen om mensen te waarschuwen voor de gevaren van geschiedvervalsing en om hen bewust te maken van de misdaden van het naziregime. Zoals de film duidelijk zal maken is nog niet iedereen daarvan op de hoogte, maar historici hebben de mogelijkheid om dit te veranderen.  En Pepe zou een reis langs de concentratie- en vernietigingskampen moeten maken om te reflecteren op een zijde van de SS die hij niet in zijn films laat zien.

Bronnen

Kurowski, Franz, Panzer Aces II: Battle stories of German tank commanders of WWII (Mechanicsburg 2004).

Williams, Gordon, Knight’s cross and oak-leaves recipients 1939 – ’40 (Oxford 2012).

Messenger, David A., & Katrin Paehler (eds.) A Nazi past: Recasting German identity in postwar Europe (Kentucky 2015).

Kellerhof, Sven Felix, ‘Eine Null anhängen,’ Die Welt (25 januari 2005) https://www.welt.de/print-welt/article371489/Eine-Null-anhaengen.html (28 maart 2017)

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!