Liebermann-tentoonstelling in Bonn

LiebermannMomenteel is in de Kunsthalle van Bonn een overzichtstentoonstelling te zien over het werk van de impressionist Max Liebermann (Berliner Sezession). Meer dan honderd werken zijn er te bezichtigen van deze Duits-Joodse kunstenaar.LiebermannMomenteel is er in de Kunsthalle van Bonn een overzichtstentoonstelling te zien over het werk van een van Duitsland’s meest bekende moderne schilders, de impressionist Max Liebermann (Berliner Sezzesion). Meer dan honderd werken zijn er te bezichtigen van deze Duits-Joodse kunstenaar, in wiens oeuvre men de overgang van realistisch schilder naar impressionist goed kan zien voltrekken. Liebermann’s werk werd immers naarmate de tijd vorderde steeds vrijer en impressionistischer van aard, maar verloor nooit helemaal aan structuur.

De tentoonstelling in de Kunsthalle maakt duidelijk dat Liebermann een grote liefhebber van tuinen was. Behoorlijk wat schilderijen van Liebermann in de Kunsthalle van Bonn hebben dit thema als uitgangspunt. Liebermann (1847 – 1935) was gegrepen door het idee dat de kleur, groei en atmosfeer van een tuin ondanks zorgvuldige planning uiteindelijk toch afhankelijk blijven van het weer, de positie van de zon en het groei-seizoen. Hij probeerde in zijn werken de pracht, weelde en lichteffecten van de natuur te vatten. In de Kunsthalle kan men zien hoe goed hem dat gelukt is.

Ter ere van Liebermann heeft men in Bonn diens tuinen op het dak van de Kunsthalle nagebouwd op een oppervlakte van 1300 vierkante meter. Liebermann’s lievelingskleur blauw ziet men er regelmatig terugkeren in de vele azuur-kleurige bloemen die er staan. De aanleg van de tuinen gaf wel de nodige problemen omdat vlak voTuinor de opening alle bloemen waren verwelkt vanwege de hitte. De noodzakelijke miezer-regen en koel weer waarin dergelijke planten het beste groeien, waren er immers lange tijd niet in Bonn. IJlings werden er daarom drie nieuwe ladingen bloemen uit Nederland gehaald. De reddingsactie slaagde waardoor de opening toch op de geplande datum kon plaatsvinden. De directie van de Kunsthalle is de Nederlandse bloembollenhandel daar nog steeds dankbaar voor.

Frans Hals

Toevallig genoeg was Liebermann zelf een groot liefhebber van Nederland in het algemeen en de Nederlandse schilderkunst in het bijzonder. Liebermann, die zelf een voorloper en wegbereider van de impressionistische moderne kunst was, werkte veel in Nederland (Katwijk, Noordwijk, Leiden etc.) en was o.a. bevriend met Isaac en Jozef Israëls. Liebermann beschouwde ons land als zijn artistieke thuis. Volgens hem was Holland het land van de schilderkunst par excellence. Liebermann: “Het is geen toeval dat Rembrandt een Hollander was.” Italië was volgens Liebermann te pittoresk. Nederland leek op het eerste gezicht saai, maar in haar intimiteit lag juist de schoonheid, beweerde hij. “Zoals het land is, zijn de mensen: geen lawaai, geen poses en geen frases” aldus Liebermann. Veel lijkt er intussen wel te zijn veranderd in ons land.

Vooral het oeuvre van Frans Hals en Rembrandt sprak Liebermann zeer aan. Hun expressieve, gesofisticeerde gebruik van verf kon hij zeer waarderen. Frans Hals bewonderde hij vanwege diens lichtvoetigheid en zijn directe schildertechniek die de verf meteen op het canvas zette zonder later nog correcties aan te brengen.

Rembrandt achtte hij boven alle andere kunstenaars verheven. Zijn niveau viel volgens Liebermann eigenlijk niet te evenaren. Rembrandt nam zijns inziens een zeer voorname plaats in in de schilderkunst. Zijn werk was volgens Liebermann raadselachtig goed en mysterieus. Hij zei wel eens: “ Als ik Frans Hals zie, krijg ik lust om te gaan schilderen, maar als ik Rembrandt aanschouw wil ik er het liefst meteen weer mee ophouden.” Het tekent zijn ontzag voor de Hollandse reuzen van de schilderkunst.

PapegaaienmanOp de tentoonstelling in de Kunsthalle ziet men veel werken die Liebermann in Nederland maakte. Vooral zijn schilderijen Zittende boer in de duinen, Mosselvisser aan het strand en Wagen in de duinen bij Katwijk zijn indrukwekkend mooi.

In de Kunsthalle hangt ook een voorstudie van een van Liebermann’s bekendste werken: De Papegaaienman. Het idee voor dit werk kreeg de schilder in de dierentuin van Amsterdam. Het toont eens te meer aan dat Liebermann echt gegrepen was door Nederland en zijn bevolking. Deze voorstudie van Liebermann hangt er prachtig bij in de Kunsthalle. Een waar lust voor het oog, zeker voor Nederlanders.

Schizoïde

Net als veel andere briljante kunstenaars bezat ook Liebermann een tegenstrijdige, gecompliceerde schizoïde, bi-polaire geest. Aan de ene kant was hij de agressieve, revolutionaire en vernieuwende kunstschilder, maar aan de andere kant was Liebermann volgens eigen zeggen ook een perfecte bourgeois en burger-miljonair die op een van de duurste locaties van Berlijn woonde, vlak naast de Brandenburger Tor. “Bij binnenkomst van Berlijn direct links afslaan” werd vaak grappend gezegd om de super centraal gelegen luxe- verblijfplaats van Liebermann aan te duiden.

Over zijn rijke afkomst en aristocratische levensstijl zei de schilder: “ Ik ben volledig bourgeois. Ik eet, drink, slaap en daarna ga ik wandelen met de regelmaat van een kerkklok.” Wie Liebermann’s zelfportretten aanschouwt kan niet anders dan hem gelijk geven op dit punt. Op zijn vele zelfportretten ziet men telkens een perfect in het pak gestoken bourgeois-heerschap uit de hogere kringen met een goed gecoiffeerd kapsel en keurig verzorgde snor. Nergens ontwaart men een langharige, onverzorgde, bohemien, zoals men die geregeld tegenkwam in de 19e eeuwse kunstwereld van Berlijn.

Een andere tegenstrijdigheid in Liebermann’s wezen was dat hij als bourgeois-miljonair vreemd genoeg zeer gefascineerd werd door het onpathetische, eenvoudige arbeidersleven hetgeen duidelijk te zien is in de vele schilderijen die hij over dat onderwerp maakte. Zijn weergave van een wereld die hem van nature vreemd was, heeft zich uitbetaald in prachtige, treffende werken, wat men eigenlijk niet zou verwachten van een chique Berlijnse bourgeois en miljonairszoon als Liebermann. Wellicht dat deze tegenstelling in het hart van de schilder juist voor creatieve hoogspanning zorgde, waardoor hij zijn genie kon aanboren. Hoe het ook zij, het resultaat is weergaloos.

Jezus-schandaal

JezusWeer een ander voorbeeld van Liebermann’s tweeslachtige, non-conformistische en tegendraadse natuur kwam naar voren in het zogenaamde Jezus-schandaal dat hij veroorzaakte in 1879. Als society-figuur en exponent van de Duitse Jetset kreeg Liebermann het voor elkaar om die zelfde Jetset flink tegen de haren in te strijken door in zijn schilderij de jonge Christus te midden van de Schriftgeleerden te plaatsen in een 19e eeuwse synagoge. Als een echte professor Barabas avant la lettre verplaatste hij een Bijbels tafereel naar de actualiteit en de moderniteit. De commotie rond het schilderij was hevig. De stemming rondom het werk raakte al snel oververhit. “Hoe durfde de Joodse Liebermann de zoon van God zo maar af te beelden als een vuil, betweterig Joden-kind” vroeg men zich af? “Hoe haalde hij het in zijn hoofd om Jezus in een kleinsteedse Poolse synagoge te plaatsen?” “Was hij soms gek geworden.?” Volgens velen zou Liebermann hiermee de Christelijke religie bespot en beschimpt hebben. Of dat werkelijk zo is, is zeer de vraag. Hoogstwaarschijnlijk wilde Liebermann het Christusbeeld simpelweg ter discussie stellen en bediscussiëren. Dat is hem wonderwel gelukt mogen we wel zeggen. De zaak liep namelijk zo hoog op dat zelfs het Beierse parlement zich over de kwestie boog. Het schilderij heeft dan ook niet ten onrechte een prominente plaats gekregen op de Liebermann-tentoonstelling in de Kunsthalle.

Liebermann had zijn idee voor dit schilderij overigens niet opgedaan in Polen zoals toentertijd beweerd werd, maar in Amsterdam toen hij daar op rondreis eens de Joodse wijk bezocht. De Nederlandse bezoekers kunnen in Bonn zien hoe zo’n gebedshuis er meer dan honderd jaar geleden in ons land moet hebben uitgezien.

Weer later creëerde Liebermann opnieuw een schandaal door de Hamburgse burgemeester Petersen zeer ongekunsteld en realistisch af te beelden, zonder te verwijzen naar zijn maatschappelijke positie of sociale status. Liebermann’s rauwe, realistische manier van weergave werd hem niet bepaald in dank afgenomen. Men vond zijn portretten vulgair en grof. Liebermann portretteerde mensen immers zoals ze daadwerkelijk waren, zonder opsmuk of franje. Hij was bepaald geen idealiserende schilder en gaf mensen, dieren en voorwerpen weer zoals hij ze zelf zag. Liebermann concentreerde zich in zijn werk hoofdzakelijk op het gezicht en de lichaamshouding van de geportretteerden.

Vooral zijn portret van Lola Leder (vrouw van textielhandelaar David Leder)  is een goed voorbeeld van hoe puur, rauw, ongepolijst en naturel Liebermann mensen kon afbeelden. Op dit bepaald niet vlijende schilderij van deze dame worden haar vermoeidheid, doorleefdheid en somberheid bijna tastbaar. Het is bijna beangstigend hoe echt en realistisch Liebermann mensen, met al hun angsten en twijfels, weet neer te zetten op het canvas. Zoiets kan alleen een waarlijk groot schilder bereiken. Dit portret mag men dan ook zeker niet missen als men de Kunsthalle bezoekt.

Ondanks zijn grote talent, duurde het toch jaren voordat Liebermann de meest gevraagde en gewaardeerde portret-schilder van Duitsland werd. Vooral de psychologische aanpak en distinctie van zijn schilderwerk werden toen, ironisch genoeg, na lang ploeteren in de marge, wel ineens veelvuldig geroemd. De kritiek die hij vroeger oogstte vanwege zijn rauwe realistische stijl sloeg nu om in zijn voordeel. Liebermann werd de schilder waar iedereen uit de upper-class en beau monde naartoe wilde gaan voor een portret. Zijn prachtige schilderij van AEG-oprichter en industrieel Emil Rathenau laat zien dat deze status meer dan verdiend was.

Kotsen van nazi’s

Liebermann was niet alleen schilder. Hij nam ook een vooraanstaande positie in in de Duitse kunstwereld (voorzitter Berliner Sezession en Pruisische Akademie). Met zijn cultuurpolitiek had hij grote invloed op hetgeen er gebeurde in de kunsten. Ondanks Liebermann’s aristocratische leefstijl ondersteunde hij toch steeds de avant-garde van de Duitse kunstwereld. In zijn arbeidzame kunstenaarsleven bleek hij juist helemaal niet conservatief of bourgeois te zijn.

Toen de nationaal-socialisten (nazi’s), die fel tegen avant-garde kunst waren gekant, in de jaren dertig kwamen opzetten, deed hem dat veel verdriet. Liebermann’s schilderijen werden door de nazi’s al snel als zogenaamde “Entartete Kunst” (ontaarde kunst) gebrandmerkt. Zijn werk kon immers bepaald niet als Nationaal-socialistische kunst aangemerkt worden, zoals Hitler die graag zag.

Op de dag dat Hitler aan de macht kwam en Liebermann de partijgenoten van de führer met fakkels onder de Brandenburger Tor in Berlijn zag lopen, sprak hij de wrange woorden: “Ik zou nooit zoveel kunnen eten als ik nu zou willen kotsen.”

Grafschrift

Graf Liebermann. Bron: Wikipedia

In dat zelfde jaar (1933) werd Liebermann min of meer gedwongen om zich als Jood uit al zijn openbare functies (voorzitter Pruisische Akademie etc.) terug te trekken en geïsoleerd te gaan leven. De grootschalige Jodenvervolging die daarna kwam, heeft Liebermann gelukkig niet meer hoeven meemaken omdat hij in 1935 stierf. Zijn vrouw werd daar wel de dupe van. In 1943 pleegde ze zelfmoord toen ze dreigde te worden gedeporteerd naar concentratiekamp Theresienstad.

Liebermann was er zich bewust van dat hij vaak gehaat werd, en niet alleen door de nazi’s. Hij zei daar op het einde van zijn leven eens het volgende over: “ Ik had te veel vijanden. Ik bood mijn tegenstanders drie makkelijke aanvalspunten: Eén: ik ben Joods, Twee: ik ben rijk. Drie: ik bezit werkelijk talent.”

Ondanks die – volgens eigen zeggen – kwetsbare punten werd hij toch een beroemd schilder. Dat had er eerst bepaald niet naar uitgezien. Liebermann was immers een middelmatige scholier die na de middelbare school scheikunde ging studeren, maar daar te weinig deed om te kunnen slagen. Daarom vertrok hij in 1868 naar Weimar om daar aan de kunstacademie te studeren. Weer later vertrok hij naar Parijs en Barbizon om zich daar door zijn favoriete Franse schilders te laten beïnvloeden. Liebermann was namelijk erg gefascineerd door het werk van Monet, Manet en Millet.

Liebermann VillaHoewel hij als miljonairs-zoon eigenlijk niet hoefde te werken, presteerde Liebermann het later vervolgens toch om met zijn schilderwerk goed aan de bak te komen. Hij was er zeer trots op dat hij met zijn schilder-inkomen uiteindelijk in staat was een prachtige villa aan te schaffen in de residentiële Berlijnse wijk aan de Wannsee. Luguber genoeg stond Liebermann’s villa niet ver van het huis waar de nazi’s later de beslissing namen tot de vernietiging van het Joodse ras (Wannsee-conferentie). Beide huizen zijn thans musea die prima op een dag zijn te bezichtigen. Ze zijn een bezoek zeker waard, hoewel het museum over de Holocaust misschien voor sommigen, gezien de demonische historie van de woning, een stap te ver zal gaan. In de Kunsthalle van Bonn wordt uitgebreid stil gestaan bij het werk dat Liebermann in de prachtige tuinen van zijn Wannsee-woning heeft gemaakt.

De Liebermann-tentoonstelling in de Kunsthalle van Bonn loopt van 21 april tot 11 september 2011. Elke dag verzorgen de Duitse spoorwegen (Deutsche Bahn) verbindingen naar Bonn. Vanuit Amsterdam, Utrecht, Brussel en Antwerpen is men binnen enkele uren in de voormalige West-Duitse hoofdstad.

Max Liebermann: Wegbereider van de moderne kunst
Adres: Bundeskunsthalle: Friedrich-Elbert-Allee 4 / 53113 Bonn, Duitsland.
De prachtige catalogus van de Liebermann-tentoonstelling is verkrijgbaar in het museum voor 29,95 euro.
Voor meer informatie over de Liebermann-tentoonstelling in de Bundeskunsthalle:  http://www.kah-bonn.de/index.htm?ausstellungen/index.htm

[youtube]http://youtu.be/EntjuKx9sfw[/youtube]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!