Lijnenspel London Underground maakt stad doorgrondelijk

Ondergronds de weg vinden in de wereldstad Londen is goed te doen dankzij de kleurenkaart van de London Underground, ontworpen door Harry Beck.  

De kaart van de London Underground op een postzegel in de serie Design Classics, GB 2009.

De kaart van de London Underground op een postzegel in de serie Design Classics, GB 2009.

Als forens kom ik dagelijks op knooppunt Utrecht CS. Op weg naar huis loop ik in een rechte lijn van trein naar bus. Gek genoeg wijkt die rechte lijn af van alle andere rechte lijnen die mijn medereizigers –al dan niet telefonerend- kiezen. Deze situatie is in één woord te vatten: chaos. Wanneer viel me deze chaos het meest op? Toen ik uit de wereldstad Londen kwam. Een stad van ruim 8,5 miljoen inwoners en zo’n 17,5 miljoen toeristen per jaar. Die allemaal reizen. Velen van hen gebruiken de tube, de Londense metro; de oudste ondergrondse ter wereld (1863). Maar er is geen chaos.

Keep left

Vanwaar die relatieve rust bij de metrostations? Wat meewerkt, zijn de gedragsregels die bij de Engelsen ingebakken zitten. Een rij is een rij en geen kluwen mensen die van links en rechts om voorrang strijden. Stilstaan op de roltrap mag, maar alleen rechts. Links kunnen mensen doorlopen, zonder hink-stap-sprongen en boze blikken. Daarnaast is er ook bij de bouw rekening mee gehouden dat in- en uitgaande stromen reizigers in feite niets met elkaar te maken hebben en zij dus ook gescheiden van en naar de perrons kunnen lopen. Het klinkt vanzelfsprekend, het is doeltreffend.

Why geography?

Gedenkplaat geboortehuis Harry Beck, Londen. Bron: wikimedia.

Gedenkplaat geboortehuis Harry Beck, Londen. Bron: wikimedia.

Het belangrijkste aspect waardoor je zelfs als eerstedagstoerist het idee hebt niet aan het lot overgeleverd te zijn, is de allesonthullende plattegrond van de London Underground. Een veelkleurig lijnenspel die het doorkruisen van de stad verbeeldt als kinderspel. De bedenker hiervan is Harry Beck (1902-1974), een technisch tekenaar bij London Underground Signals Office. Toen hij aan zijn ontwerp werkte, waren er andere kaarten van de Londense metrolijnen in omloop. De lijnen hadden ook kleuren. Veel verder gaat de gelijkenis met Becks kaart niet.

De eerdere kaarten waren gebaseerd op de geografie van Londen. Je kon precies zien waar je was ten opzichte van het stratenplan boven je. Wat kan geografie je schelen als je ondergronds bent, dacht Harry Beck. Je moet weten hoe je van A naar B komt. Daarvoor is een rechte lijn voldoende. Eenvoud regeert in zijn ontwerp. Als er sprake is van een buiging dan tekende hij een hoek van 45° of een veelvoud daarvan. Een station is een streepje en een knooppunt van lijnen is een diamant –later en nu nog een rondje. Zo simpel kan het zijn.

London Underground: kunst en commercie

Onlangs aanvankelijke aarzelingen van de directie, slaat de kaart aan als deze in 1933 wordt geïntroduceerd. Wat heet, als je je in de geschiedenis van de kaart verdiept dan zie je al snel wat een enorme impact deze heeft in de jaren en decennia na invoering. Zo blijft het gebruik niet beperkt tot Londen. Ook metroplattegronden in de rest van de wereld, van Parijs tot Tokyo, van New York tot Moskou volgen Becks opzet.

Naast reizigers zijn er meer mensen enthousiast over het ontwerp. De kleuren en rechte lijnen geven de plattegrond een artistieke uitstraling die kunstenaars inspireert tot eigen varianten. Even inspiratievol blijkt het voor commerciële doeleinden. Becks plattegrond op een puzzel, op een dekbed, op een koffer, op bekers en borden. En last but not least: Becks plattegrond op postzegels. Beck is business. Natuurlijk past het in zo’n geschiedenis waarbij veel geld rouleert dat de maker slechts een paar tientjes kreeg voor het werk dat hij vooral in zijn vrije tijd uitvoerde.

De commercie van de London Underground. Foto Leon Mijderwijk.

De commercie van de London Underground. Foto Leon Mijderwijk.

Tu-be or not tu-be

Zit er dan geen nadeel aan de plattegrond van de London Underground? Jawel, en zelfs een grote. De kracht om met bovengrondse geografie geen rekening te houden, is ook de zwakte. De gelijke ruimte tussen de stations op de kaart geven geen idee van de werkelijkheid erboven. Een argeloze reiziger kan wel eens van de ene hete metro in de andere stappen om bij elkaar 10-20 minuten onderweg te zijn terwijl de oplettende wandelaar een paar honderd meter loopt om de plaats van bestemming te bereiken. Becks geeft geen enkele clou van de afstanden bovengronds. Een beetje voorbereiding met een gewone plattegrond in de hand is dus wel een aanrader. Verder is reizen in wereldstad Londen dankzij Becks lijnenspel a piece of cake.

Webtips:
traintimes.org.uk/map/tube/, waar je live de Londense metro kunt volgen.
tfl.gov.uk/, Transport for London
www.ltmuseum.co.uk/, London Transport Museum

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!