Maarten Schenk: soldaat van Spanje en Oranje

Maarten Schenk was een professioneel soldaat en legerleider ten tijde van de Tachtigjarige oorlog (1568-1648), die zowel voor de Spanjaarden als voor de Nederlandse opstandelingen vocht. Was deze huurling een vriend of een vijand? (*)

Maarten Schenk

Weergave van de dood van Maarten Schenk in een prent uit 1681. Bron: wikimedia commons.

Mislukte aanslag op Nijmegen

Maarten Schenk dankt zijn bekendheid vooral aan de manier waarop hij omkwam toen hij in de ochtend van 11 augustus 1589 Nijmegen probeerde in te nemen. Tot de terugtocht gedwongen door de Spaanse verdedigers, verdronk hij in de Waal toen de overvolle boot waar hij in zat, omsloeg.

Op zoek naar kostbaarheden visten de Nijmegenaren het in een harnas gehulde lichaam van Maarten Schenk uit de Waal. Zijn lichaam werd in opdracht van het stadsbestuur onthoofd en gevierendeeld. De Spanjaarden lieten Maartens hoofd ter afschrikking op een staak boven de St.-Anthonispoort zetten en de overige delen van zijn lichaam bij de stadspoorten ophangen. Na acht dagen stopten Nijmegenaren zijn lichaamsdelen in een kist en brachten deze naar de Kronenburger toren.

Maarten Schenk

Gedenksteen Maarten Schenk bij de Anthonispoort te Nijmegen. Foto: Jos Wachelder 2012.

Toen Maurits van Oranje in 1591 de stad veroverde, werden de overblijfselen van Maarten Schenk met pracht en praal bijgezet in de St.-Stevenskerk. Daar ligt hij mogelijk nog, maar wel anoniem.

Tegenwoordig herinnert een gedenksteen boven de Anthonispoort nog aan Schenks mislukte aanval op de stad en een ketting waaraan een van zijn lichaamsdelen gehangen zou hebben, bevindt zich in Museum Het Valkhof.

Stierf Maarten Schenk een heldendood?

Maarten Schenk

Maarten Schenk. Onbekende litho. Bron: wikimedia commons.

Maarten Schenk was een held in de zin dat hij sneuvelde in de strijd tegen Spanje en voor de Republiek. Hij maakte op het moment van zijn dood in het harnas deel uit van de Nederlandse opstand die tot het ontstaan van Nederland als zelfstandige staat leidde.

Maurits maakte in 1591 af wat Maarten Schenk niet voor elkaar kreeg: onder druk van zijn leger en (vooral) de veertig zware kanonnen die duidelijk zichtbaar op de Hunerberg stonden, capituleerde Nijmegen.

Vanaf dat moment mocht alleen het gereformeerde geloof nog in het openbaar uitgeoefend worden in een overwegend katholieke stad en werd de macht van de burgerij bij het kiezen van zijn bestuurders beperkt. Voor veel Nijmegenaren was Maurits alles behalve een vriend of bevrijder.

Hoe zit dat met Maarten Schenk? Was hij een vriend of een vijand in de ogen van de inwoners van Nijmegen? Gezien de brute wijze waarop zij zijn lichaam vierendeelden en zijn hoofd op de Sint Anthonispoort staken, hadden de Nijmegenaren in 1589 weinig met hem op. Hij was een vijand.

Hun afkeer van hem is te verklaren omdat hij zowel in dienst van de Spanjaarden als in dienst van het staatse leger de omgeving van Nijmegen regelmatig geplunderd heeft.

Wie was de beruchte plunderaar?

Afkomst Maarten Schenk

Gelders Overkwartier

Overkwartier van Gelre in 1547. By Hans Erren (Own work) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons.

Maarten Schenk werd geboren in Goch. Waarschijnlijk tussen 1540 en 1549. Zijn vader was Dirk Schenk en zijn moeder N.N. van Berlaer. Dirk stamde af van een bastaardtak van de familie Schenk van Nydeggen. Deze Gelderse familie bezat de heerlijkheden Afferden, Walbeck en Blijenbeek in het Gelderse Overkwartier (tegenwoordig Zuid-Gelderland, Limburg en een deel van Duitsland).

Maarten had nog twee broers en twee zussen: Peter, Johann, Maria-Margaretha en Maria-Magdalena. Beide broers maakten carrière als officieren in dienst bij de Spanjaarden.

Gezien zijn latere militaire carrière heeft Maarten in zijn jeugd al een militaire opleiding gehad.
Hij leerde omgaan met wapens en paarden. Een goede voorbereiding op zijn loopbaan als professioneel soldaat.
Het meeste heeft hij in de praktijk geleerd. Eerst onder kapitein Enkhuyzen en later onder overste Christoffel van IJsselstein. Het is niet duidelijk wanneer hij precies in dienst trad van de Nederlandse opstandelingen, maar hij nam in 1574 deel aan de slag op de Mookerheide aan hun kant.

Het strijdtoneel 1568-1589: opstand

Spaanse Nederlanden

Kaart van de 17 Spaanse Nederlanden. Bron: wikimedia commons.

Het bestaan van Maarten Schenk als beroepsmilitair en huurling speelde zich af tegen de achtergrond van de beginfase van de Tachtigjarige oorlog (1568-1648). Tijdens deze strijd wist de Republiek van de zeven verenigde provincies zich los te maken van Spanje en kon het in de zeventiende eeuw tot een rijk en machtig land uitgroeien.

In de zestiende eeuw bestonden er 17 Nederlandse gewesten verenigd onder één landsheer. Eerst onder Karel V (1515-1555) van Habsburg, daarna onder zijn zoon Filips II van Spanje (1555-1598).

Nederlandse Opstand

Wat waren de belangrijkste oorzaken van de Nederlandse Opstand?

  • Onvrede onder hoge edelen vanwege het beleid van Filips II dat hun macht inperkte ten gunste van juristen en ambtenaren.
  • Honger en economische crisis.
  • De opkomst van het calvinisme zorgde voor spanningen tussen protestanten en katholieken. De beeldenstorm in 1566 was aanleiding voor Spanje om hard op te treden. Fernando Alverez de Toledo (1507-1583), de hertog van Alva, werd landvoogd in plaats van Margaretha van Parma. Hij legde onder meer centrale belastingen op, liet de populaire graven van Egmont en Horne executeren en trad hard tegen de beeldenstormers op.

Willem van Oranje
Vanaf 1568 kwamen Willem van Oranje en zijn medestanders gewapend in opstand tegen hun koning: Filips II van Spanje. In eerste instantie waren zij zelfstandig opererende krijgsheren die voor hun eigen belangen en die van hun gewesten opkwamen.

Staatse leger
Pas na 1576 nam de Staten-Generaal het bevel over een eigen leger op zich. Zij gingen centraal troepen inhuren. Dit was het begin van het staatse leger en het zou het leger van de Republiek worden.

Afscheiding
Tussen 1568 en 1581 ontwikkelde zich vanuit de opstand een afscheiding. Met de Acte van Verlatinge zegden de noordelijke gewesten in 1581 hun gehoorzaamheid aan Filips op. Vanaf dat moment was er geen sprake meer van interne onlusten, maar van oorlog tussen twee staten. Het waren goede tijden voor een huurling als Maarten Schenk.

Karakter van de oorlog

In deze periode werden steden en dorpen door legers van beide partijen structureel geplunderd en uitgemoord. Waarom?

  • Om de soldaten (huurlingen) aan buit te helpen. In de beginfase van de oorlog had Willem van Oranje bijvoorbeeld te weinig geld om zijn soldaten soldij te betalen. Dit moedigde hen aan om steden en dorpen te plunderen.
  • Om de tegenstanders angst in te boezemen.

Vanaf het eind van de zestiende eeuw kwam geweld van soldaten tegen steden en dorpen nog steeds voor, maar wel minder structureel. Het gevaar van plundering gaf de Nijmegenaren een reden om (het lijk van) Maarten Schenk tot afschrikwekkend voorbeeld te maken.

Geografie

De strijd tussen de Spanjaarden en Nederlanders concentreerde zich vooral op de oostelijke en zuidelijke Nederlanden, omdat het terrein daar voor militairen beter begaanbaar was. Legers bewogen zich makkelijker over de vaste grond langs de grote rivieren dan door de moerassige gronden van het noorden. Daarom vinden we Maarten Schenk vooral in de gebieden die tegenwoordig tot Gelderland en Limburg horen.

Huurling als zelfstandig ondernemer

Staande legers bestonden nog niet in de tweede helft van de zestiende eeuw. Maarten Schenk was een typische huurling van zijn tijd. Hij was als soldaat een soort zelfstandig ondernemer die een contract voor bepaalde tijd afsloot met een krijgsheer zoals Maurits. In het contract van een huurling stond bijvoorbeeld dat:

  • zijn nabestaanden een uitkering kregen als hij stierf;
  • hij bij gevangenschap vrijgekocht zou worden.

Maarten Schenk nam zelf soldaten aan en sprak ook recht over hen. Het wisselen van opdrachtgever was dus niet per se verraad. Hij is nooit tijdens een gevecht plotseling van kant gewisseld.

Motieven Maarten Schenk

Net als andere huurlingen streefde Maarten naar buit,  roem en aanzien. Hij had echter ook een persoonlijke missie: het opnieuw in bezit krijgen van kasteel Blijenbeek, aan de Maas bij Afferden. Dit was van zijn overgrootvader geweest die aan het begin van de zestiende eeuw leefde.

Streven naar eerherstel familie: Blijenbeek

Maarten Schenk wapen

Wapen Schenck Nydeggen. Bron: wikimedia commons.

De overgrootvader van Maarten Schenk, Dirk Schenk van Nydeggen, hield er relaties op na met minstens drie vrouwen zonder met ze te trouwen. Met een van de vrouwen, Aleid Custers, kreeg hij acht kinderen. Zij woonden samen op het Limburgse kasteel Blijenbeek aan de Maas bij Afferden.

In een poging om zijn kinderen tot rechtmatige erven te maken liet hij zich door een priester kort voor zijn dood in 1525 alsnog trouwen met Aleid Custers. Dit huwelijk werd echter door de autoriteiten niet erkend. Ondanks rechtszaken tot aan het pauselijk hof aan toe moesten de bastaardkinderen, waaronder de grootvader van Maarten, Blijenbeek opgeven. Het kwam in handen van een dochter van de oudste broer van Dirk.

Onterechte beslissing
Maarten Schenk vond dit duidelijk een onterechte beslissing. Hij heeft er namelijk alles aan gedaan om het kasteel in handen te krijgen en te houden. Dit streven loopt als een rode draad door zijn militaire loopbaan heen. Als vertegenwoordiger van de bastaardtak van de familie Schenk Nydeggen was hij extra ambitieus. Hij wilde hogerop komen en tegelijkertijd zijn familie-eer herstellen.

Loopbaan als huurling

Maarten Schenk wist zich tussen 1574 en 1589 te ontwikkelen tot een bekwaam legeraanvoerder. Hieronder bespreek ik zijn belangrijkste wapenfeiten in chronologische volgorde.

1574-1579 Staatse dienst

1574 Mooker heide
Tijdens de slag op de Mooker heide in 1574 was Maarten Schenk een officier in staatse dienst en maakte hij dus een nederlaag mee.

1576 Inname Blijenbeek
In 1576 begon hij naam te maken. Toen zag Maarten Schenk kans om kasteel Blijenbeek, dat in bezit was van zijn achterneef Caspar van der Lippe, op listige wijze in te nemen.

Kasteel Bleijenbeek

Kasteel Bleijenbeek bij Afferden. Als gevolg van een bombardement door de RAF in 1945 is het een ruïne. Bron: wikimedia commons.

Hij was kapitein van een eigen troep van 24 metgezellen, waaronder zijn neven Derrick en Bernhard en jeugdvrienden Willem en Johan Camphus. Willem en Johan zouden later als luitenant onder hem dienen. De verovering is kenmerkend voor Schenk: enkele van zijn mannen wisten ongezien binnen te komen en zij openden de poort voor de rest. De verovering van Blijenbeek was zijn eerste opvallende wapenfeit en het begin van zijn eigen huurlingentroep.

1578 Slag van Gembloers
Tijdens de slag bij Gembloers in 1578 was Maarten Schenk inmiddels een legerleider. Hij moest echter wel weer een nederlaag verwerken. De Spanjaarden onder leiding van Don Juan versloegen de staatse troepen namelijk. Deze nederlaag was waarschijnlijk niet de belangrijkste reden dat hij een jaar later van kant wisselde. Van groter belang was dat de staatse zijde zijn aanspraken op kasteel Blijenbeek betwistte.

1579-1585 In Spaanse dienst

1579 Ontzetting Blijenbeek
Het eerste dat Maarten Schenk doet nadat hij in 1579 in Spaanse dienst treedt, is het ontzetten van Blijenbeek dat op dat moment door staatse troepen belegerd wordt. Daarna maakt hij met zijn manschappen al plunderend Gelre onveilig.

1580 Van strooptochten tot executie
In 1580 kende Maarten Schenk militaire successen:

  • Hij liet een schans bij Well aan de Maas aanleggen. Deze deed dienst als uitvalbasis voor strooptochten.
  • Maarten Schenk ondersteunde de staatse stadhouder Rennenberg van Groningen, Friesland en Drenthe. Rennenberg gaf Groningen over aan Spaans landvoogd Alexander Farnese, de hertog van Parma. Daarna werd Groningen belegerd door staatse troepen.
  • Slag bij Hardenberg. Maarten versloeg het staatse leger en ontzette zo Groningen.
  • Verovering Delfzijl samen met Rennenberg. Maarten Schenk liet krijgsgevangenen executeren.

1581 Verovering erfgronden familie Nassau
In 1581 stierf stadhouder Rennenberg en Maarten Schenk was teleurgesteld dat hij niet tot diens opvolger werd benoemd. De Spanjaard Verdugo kreeg de baan.

Verder brengt Maarten Schenk het staatse leger dat jaar de nodige verliezen toe:

  • Hij neemt deel aan de verovering Breda. Dit was een pijnlijk verlies aan staatse kant, want Breda herbergde de erfgronden van de familie Nassau. Daarom werd Willem van Oranje, nadat hij vermoord werd in 1584, bijgezet in Delft.
  • Verovering van Goor. Het staatse garnizoen van deze plaats stond onder bevel van zijn oude leermeester IJsselstein. Het leverde Maarten Schenk waardevolle gijzelaars op die hij op Blijenbeek vasthield. Al zou het tot 1584 duren voordat hij losgeld voor ze kreeg.

Eerst was het zijn beurt om gevangen te zitten.

1582-1584 Gevangenschap

1582 Xanten
Schenk werd in Xanten door vermomde staatse soldaten gevangengenomen en vastgehouden in het Duitse stadje Geldern.

1584 Maarten Schenk op vrije voeten
De Spaanse landvoogd van de Habsburgse Nederlanden, Alexander Farnese, kocht Maarten Schenk in 1584 vrij.

Eerste aanval op Nijmegen
Hierna deed Schenk voor het eerst een poging om Nijmegen bij verrassing in te nemen. De stad was een ideaal doelwit om zijn geduchte reputatie opnieuw te bevestigen en kostbaarheden buit te maken. Zijn mannen wisten echter niet ongezien over de stadsmuren te komen en moesten zich terugtrekken.

Op dat moment was Nijmegen in staatse handen, terwijl Maarten Schenk nog steeds in Spaanse dienst was. In 1585 liep Nijmegen over naar Spanje. De katholieken kregen het tot 1591 weer voor het zeggen. Maarten Schenk wisselde in 1585 ook van kant: na het aflopen van zijn contract met de Spanjaarden ging hij juist weer in staatse dienst. Zo bleef hij een vijand van Nijmegen.

1585-1589 Opnieuw in staatse dienst

1585 contract, nederlaag en successen
Maarten Schenk regelde zijn overgang naar het staatse leger als een zakenman, niet als een willekeurige overloper. Hij stelde op 17 juni 1585 een contract op met onderstaande voorwaarden:

  • Geldelijke steun voor zijn vrouw en kinderen in het geval hij zou sneuvelen.
  • De verplichting van de Staten om hem vrij te kopen als hij gevangen werd genomen.
  • De verzekering dat Blijenbeek in het bezit van Maarten Schenk bleef. Hij vroeg de Staten om dat zelfs officieel te regelen met de Spanjaarden in een overeenkomst.
  • Vergoeding voor twaalf stukken geschut die hij in Spaanse dienst had buitgemaakt en die hij nu hij in staatse dienst was terug moest geven aan de Spanjaarden (!).
  • Een gedeeltelijke compensatie voor de kosten die hij had gemaakt voor het bouwen van de schans bij Millingen toen hij een aantal maanden eerder nog in Spaanse dienst was.
  • Soldij voor alle soldaten onder zijn bevel die samen met hem uit Spaanse dienst waren getreden.

Verder eiste hij de rang van veldmaarschalk. Deze functie kreeg hij niet in het staatse leger, maar wel in het leger van de keurvorst van Keulen.

In dienst van de Staten werd hij luitenant van Adolf van Nieuwenaar (stadhouder van Utrecht, Gelderland en Overijssel).

Nederlaag bij Amerongen
Op 23 juni 1585 kreeg Maarten Schenk tijdens de slag bij Amerongen meteen een nederlaag te verwerken. Het was een bloedige slag. Er vielen 2500 doden, waarvan 1600 aan staatse zijde. Toch was dit het begin van een succesrijke periode voor Maarten Schenk. Zolang het duurde.

Machtige Maarten

In de laatste jaren van zijn leven was Maarten Schenk op het hoogtepunt van zijn roem en macht. Hij was uitgegroeid tot een bekwaam en gevreesd legerleider. Zijn mannen stonden bekend als Pauwhanen vanwege hun rijke uitdossing.

1586 Verdediging oostgrens
In 1586 moest Maarten Schenk even slikken toen zijn voormalige werkgever, de hertog van Parma, Venlo belegerde en zijn vrouw (Maria van Gelre) en zijn zus (Maria-Magdalena) ingesloten raakten. Hij betaalde een losgeld voor hun vrijgeleide.

Maarten Schenk kreeg in opdracht van de Engelse landvoogd Leicester het bevel over de verdediging van de oostgrens van het staatse gebied. Verdedigen kon ook aanvallen betekenen. Zo veroverden de troepen van Maarten Schenk op 9 maart Werl in Westfalen. Hierbij raakte hij zelf gewond. Wegens het succes van Werl sloeg Leicester hem in Utrecht tot ridder.

Schenkenschans
In opdracht van Leicester begon Maarten Schenk in mei 1586 met het bouwen van de schans die later zijn naam zou dragen: Schenkenschans. Deze schans lag bij de splitsing van Rijn en Waal bij het plaatsje Griethausen. De Duitse plaats Schenkenschanz bij Kleef herinnert hier aan. Al werd deze plaats genoemd naar het fort Nieuw Schenkenschans uit 1635 dat er vlakbij lag. De schans was strategisch van belang bij de verdediging van de oostgrens.

Schenk gebruikte de schans later als springplank voor zijn fatale aanval op Nijmegen.

Militair gouverneur

De Staten-Generaal benoemde Schenk in december 1586 tot militair gouverneur van het Gelderse Overkwartier. Zijn taak: het verdedigen van staatse bezittingen en brandschatten van de rest.

1587 Verovering Bonn
Met behulp van een verrassingsaanval vanaf de Rijn nam Maarten Schenk Bonn in. Met een vergelijkbare tactiek probeerde hij later ook Nijmegen in te nemen.

Hij maakte veel buit in Bonn. Maarten Schenk kon de stad echter niet vasthouden. Hij kreeg vrije aftocht en trok met zijn Pauwhanen brandschattend door het Rijnland, Kleef en Gelre.

1588 Tweede poging inname Nijmegen
In 1588 deed Maarten Schenk een tweede poging om Nijmegen te veroveren. Vanwege hoog water van de Waal kreeg hij zijn soldaten niet aan land.

1589 Verlies Blijenbeek
De Spanjaarden namen in 1589 het geliefde kasteel Blijenbeek van Maarten in. Een jaar later gaven zij het terug aan de achterneef van Schenk: Caspar van der Lippe. Dat maakte Maarten niet meer mee.

Harnas

Harnas. Paleis van de grootmeester, Valletta Malta. Genomen op 22-02-2008 door Martin Fisch. Bron: flickr.

Val van Maarten Schenk: de fatale aanval op Nijmegen

10 augustus 1589. Maarten Schenk verzamelt zijn troepen op de Schenkenschans. Met 70 schepen vaart hij in de nacht van 10 op 11 augustus naar Nijmegen voor een verrassingsaanval vanaf het water. Weer ervaart hij problemen met hoog water waardoor in eerste instantie slechts een deel van zijn mannen aan land komt. Via de St.-Anthonispoort valt Maarten Schenk met deze soldaten Nijmegen binnen.

De verdedigers slaan de aanval af. Een vlucht naar de Waalkant volgt. Te veel mannen springen in te weinig schepen. De boot waar Maarten Schenk in springt, slaat om. Zijn zware harnas trekt hem naar de bodem van de rivier.

Nu rest er nog één vraag.

Was Maarten Schenk een vriend of een vijand?

Maarten Schenk Poort

Anthonispoort. Zo kwam Maarten Schenk Nijmegen binnen. Foto: Jos Wachelder, 2012.

Allebei. Zoals elke huurling in de zestiende eeuw streed hij voor zijn persoonlijk gewin en dat van zijn soldaten. Het plunderen van dorpen en steden hoorde daarbij. Tegelijkertijd verrijkte hij zich ten koste van de gewone bevolking. Voor de boeren op het platteland en de burgers van steden die hij veroverde was hij meestal een vijand. Hij was echter een vriend voor zijn soldaten en broodheren.

Maarten Schenk als antiheld

Maarten Schenk streefde vastberaden zijn eigen doelen na en was een goede leider voor zijn manschappen. Bovendien ging hij zijn soldaten regelmatig voor in het gevecht. De manier waarop hij omkwam zegt wat dat betreft genoeg. Ik zie hem niet zozeer als schurk of held, vriend of vijand, maar eerder als antiheld. Een man van zijn tijd die het beste van zijn ambities probeerde te maken.

Bronnen

  • Bruijn, J.R, Wels, C.B. (red.), Met man en macht. De militaire geschiedenis van Nederland (Amsterdam 2003)
  • Israel, J., De Republiek (Franeker 2008, zesde druk)
  • Kossert, Karl, Martin Schenk von Nideggen oder die Fehltritte der Tapferkeit (Duisburg 1993)
  • Kuys, J., Wissing, P., Biografisch Woordenboek Gelderland (Franeker 2006) 109-112.
  • Kuys, J., Bots, H. (red.), Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland (3dln, Wormer, 2005) dl. 2
  • Peters, E., Koleda, Z., Maarten Schenk vocht voor Spanje en Oranje, held of landverrader? Profielwerkstuk 10-12-2010. Regionaal Archief Nijmegen, Br 8279.
  • Wikipedia

(*) Dit artikel is een bewerking van de lezing over Maarten Schenk die ik op 19 juni 2012 hield in het kader van de tentoonstelling Nijmeegse helden in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!