Maurits van Oranje

muritsAnders dan zijn vader Willem van Oranje, is Maurits van Oranje een echte militaire leider. Na de moord op zijn vader neemt hij de leiding over de Opstand over, en bakent de grenzen van Nederland af.

Geschilderd door Michiel Jansz. van Mierevelt, c. 1613-1620. Bron: wikipedia.org

Geschilderd door Michiel Jansz. van Mierevelt, c. 1613-1620. Bron: wikipedia.org

Maurits van Oranje neemt na de moord op zijn vader de leiding over de Nederlandse Opstand over. Hij staat zelf vaak op het slagveld en ontwikkelt nieuwe tactieken voor oorlogvoering. De geschiedenis kent hem als moedig, soms zelfs roekeloos, een slimme tacticus en een strijdlustig man. Hij verovert veel Nederlandse steden en voegt ze bij de jonge Republiek. Als er onderhandeld wordt over een wapenstilstand met Spanje, wil Maurits door blijven vechten. In die eerste woelige jaren van de Nederlandse Republiek was hij van onschatbare waarde voor het voortbestaan ervan.

Militair leider en tacticus vanaf het begin

Maurits van Oranje was de zoon van Willem van Oranje. Hij werd op 13 november 1567 geboren op Slot Dillenburg, waar de familie heen was gevlucht toen de hertog van Alva naar de Nederlanden oprukte. In 1576 stuurde zijn vader hem naar Heidelberg om daar onderwijs te volgen. Later verhuisde hij naar Breda. Op zijn vijftiende begon hij een studie aan de universiteit van Leiden. Hij specialiseerde zich in de wiskunde, en het inzicht dat hij daardoor verkreeg was één van de redenen waarom hij zo’n goede strateeg was. Als zijn vader in juli 1584 wordt vermoord, moest Maurits zijn studie afbreken om zijn verantwoordelijkheden als erfgenaam op zich te nemen. Hij was toen pas 16 jaar oud. In de jaren die volgden was het vooral Johan van Oldenbarnevelt die pleitte voor Maurits’ aanstelling als stadhouder en hoofd van het leger.

Meer dan zijn vader was hij een militair leider, hoewel hij zijn bezigheden als legerkapitein wel moest combineren met die van stadhouder. Toch kwam zijn functie als legerleider voor hem altijd op de eerste plaats. Regeringszaken liet hij veel aan Oldenbarnevelt over. Hij ontwikkelde een op wiskunde gebaseerde oorlogsstrategie. Ongeveer een jaar na de dood van zijn vader, op 1 november 1585, werd Maurits – dan bijna 18 – stadhouder van Holland en Zeeland. Ook werd hij kapitein-generaal en admiraal van deze gewesten.  Vier jaar later had hij deze functies over de gewesten Utrecht, Overijssel en Gelderland ook al.

Tien jaar van hervormingen en veroveringen

Op 8 maart 1589 kreeg hij het bevel over alle Staatse troepen, die op dat moment erg zwak waren. In de tien jaar tussen 1589 en 1599 werkte hij aan de verbetering van het leger en de oorlogstactieken. Hij verbeterde de uitrusting van zijn soldaten en trad consequenter op bij overtredingen. Dit deed hij in samenwerking met zijn neef graaf Willem Lodewijk uit Friesland. Met deze neef werkte hij 30 jaar lang samen, en zij hadden altijd een goede verstandhouding.

Hij vestigde zijn militaire reputatie definitief met een list die doet denken aan het Paard van Troje, om de stad Breda op de Spanjaarden te veroveren. De schipper Adriaen van Bergen vervoerde geregeld turf naar Breda, en werd nauwelijks nog gecontroleerd door de Spanjaarden. Maurits verstopte 75 soldaten in het schip, die zo in het kasteel konden komen en kon zo de stad op 3 maart 1590 innemen. In de jaren die daarop volgden nam Maurits veel andere Nederlandse steden in, zoals Nijmegen, Zutphen, Deventer, Coevorden en Groningen en zorgde daarmee dat ze deel werden van de Republiek. Ook bij de verovering van Zutphen maakte hij gebruik van een list en liet zijn soldaten in vermomming de stad naderen. In die tien jaar tussen 1589 en 1599 bakende Maurits de grenzen af van de jonge Nederlandse Republiek. Internationaal werd hij als een groot generaal gezien. Hijzelf en anderen ontwikkelden nieuwe hulpmiddelen en instrumenten om het innemen van burchten gemakkelijker te maken.

Tegen zijn zin naar Nieuwpoort

De Slag bij Nieuwpoort, afgebeeld in de Onze Lieve Vrouwe Kerk in Nieuwpoort. Door: Louis Moritz. Bron: wikipedia.org

De Slag bij Nieuwpoort, afgebeeld in de Onze Lieve Vrouwe Kerk in Nieuwpoort. Door: Louis Moritz. Bron: wikipedia.org

Eén van zijn bekendste wapenfeiten is de Slag bij Nieuwpoort in 1600. Hoewel hij hier tegen zijn zin in naartoe gestuurd was, wist hij wel te overwinnen, zij het op het nippertje. Johan van Oldenbarnevelt, op dat moment raadpensionaris, wilde de opstandige Duinkerker Kapers neerslaan. Door een strategische stellinginname kon Maurits het grote Spaanse leger dat plotseling via Vlaanderen optrok, verslaan bij Nieuwpoort.

Maurits wilde niet naar Nieuwpoort, omdat hij vond dat het leger te zwak was en de operatie te riskant. In zijn ogen hing het voortbestaan van de Republiek af van de uitkomst van deze slag, en die wilde hij dan tegemoet treden met een beter uitgerust leger. De prins ging liever voorzichtiger te werk, door eerst Sluis te veroveren en vanuit daar langzaam verder op te rukken door Vlaanderen. De Staten-Generaal vond dat echter een te dure onderneming en stemde voor een veldslag. Toen hij won, met zoveel verlies van manschappen en materiaal, steeg zijn roem weliswaar, maar hijzelf voelde weinig voldoening en schreef alles toe aan de hulp van God.

Na de Slag bij Nieuwpoort groeide de spanningen tussen de twee machtigste mannen in het land, prins Maurits en Johan van Oldenbarnevelt. Maurits wees op de bezwaren die hij al vantevoren had gehad op de hele onderneming naar Duinkerken, en hoe hij hierin gelijk had gehad – het was immers bijna fout gegaan. Van Oldenbarnevelt had hem toch gedwongen om te gaan. Hierna zette Oldenbarnevelt steeds meer koers naar een wapenstilstand tussen Spanje en de Nederlanden, omdat de oorlog de handel geen goed deed en het slechter ging met de economie. Maurits wilde, als hoofd van het leger, hier echter niets van weten en wilde door blijven vechten. Bij de onderhandelingen over, en de uiteindelijke totstandkoming van, het Twaalfjarig Bestand werden deze spanningen nog erger. De prins bleef koppig en fel vasthouden en wilde geen strobreed toegeven aan de Spaanse eisen voor een wapenstilstand. Het conflict werd verder versterkt door de geloofsstrijd tussen de remonstranten en contraremonstranten, waar Maurits en Oldenbarnevelt uiteindelijk ieder in een ander kamp terecht kwamen. Maurits wilde samen met de contraremonstranten een Nationale Synode, Oldenbarnevelt niet.

Toen Oldenbarnevelt in 1617 de Scherpe Resolutie liet aannemen, waarmee legers die door de provincie Holland betaald werden ook alleen maar aan Holland mochten gehoorzamen, voelde Maurits zich zwaar aangetast in zijn gezag als opperbevelhebber. Hij wist een dictatoriale volmacht te bemachtigen van de Staten-Generaal, en liet Johan van Oldenbarnevelt arresteren en op 12 mei 1619 terecht stellen. Hierna kwam er al snel een Nationale Synode. Een jaar later werd Maurits, na het overlijden van zijn neef Willem Lodewijk, ook stadhouder van Groningen en Drenthe. Nog een jaar later liep het Twaalfjarig Bestand af en hervatte Maurits de strijd met Spanje. Echt grootse overwinningen werden er echter niet meer behaald, en in 1625 stierf Maurits aan een ziekte, waarschijnlijk leverkanker.

Een onverschrokken soldaat

A. Hallema noemt hem één van de felste strijders voor de Nederlandse vrijheid. Hallema stelt dat hij onverschrokken was, in zijn jonge jaren soms zelfs roekeloos. Hij vocht liever zelf mee met zijn manschappen dan alles van een afstand te overzien, wat meer bij zijn functie paste. Maurits wordt ook barmhartig en genadig voor zijn verslagen vijanden genoemd.

Bronnen:

A. Hallema, Prins Maurits 1567-1625. Veertig jaren strijder voor ’s lands vrijheid, Assen, 1949.

1 Reactie op Maurits van Oranje

  • W.F. van Dam schreef:

    Mijn Stambetovergrootvader heeft veel betekend voor het ontstaan van Nederland. Het ter dood brengen van Johan van Oldenbarneveld en de keuze voor de “strikten” zijn foute beslissingen in het heetst van de strijd die hij nu zelf zou betreuren indien dit zou kunnen. Dit op basis van de stelling dat hij barmhartig en genadig voor zijn verslagen vijanden zou zijn geweest.
    Spijtbetuiging voor hem.

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!