Napoleon Tentoonstelling in Bonn

Nap 1In Bonn is een grote Napoleon-tentoonstelling te zien: Napoleon und Europa. Traum und Trauma. De expositie wil de verschillende facetten van de kleine generaal laten zien en de gevolgen die zijn bewind had voor Europa en de wereld.

Nap 2In Bonn is momenteel een grote Napoleon-tentoonstelling te zien: Napoleon und Europa. Traum und Trauma. De expositie wil de verschillende facetten van de kleine generaal laten zien en de gevolgen die zijn bewind had voor Europa en de wereld

Toen de Duitse filosoof Hegel in 1806 Napoleon I Bonaparte op verkenningspatrouille door Jena zag rijden, vond hij het naar eigen zeggen, “fantastisch om een mens te zien die geconcentreerd in één punt, gezeten op zijn paard, zich uitstrekt over de hele wereld en regeert”. Wijsgeer Hegel meende in de Franse keizer zelfs de wereldziel te paard te zien. Ondanks zijn afkeer van Napoleon’s bezetting van Jena had Hegel toch veel bewondering en ontzag voor Napoleon toen hij hem door de stad zag rijden om zijn troepen te inspecteren. Volgens Hegel was de kleine keizer de vlees-geworden opmars van een onstuitbare vrijheid en de incarnatie van een geest die de wereld en de mensheid zou herscheppen en een nieuwe fase in zou loodsen. Napoleon zou de waarden van de Franse Revolutie en de Verlichting over Europa en de wereld verspreiden en Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap brengen voor de gehele mensheid. Dat hij ook miljoenen doden op zijn geweten zou krijgen, hadden Hegel en vele anderen nooit verwacht.

In feite ontspoorde de Franse Revolutie onder Napoleon volledig. Wat wellicht goed begonnen was, ontaardde compleet onder de vleugels van de kleine Corsicaanse generaal. Tot 1804 kon Napoleon inderdaad nog gezien worden als een verdediger van de Franse Revolutie en haar idealen, maar van 1804 tot 1806 begon hij met erg agressieve aanvalsoorlogen uit te pakken. Met Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap had dat niet veel meer te maken. Later ontaardden zijn campagnes zelfs in grote Europese veldslagen met miljoenen doden tot gevolg. Niet zelden wordt Napoleon daarom vergeleken met Hitler. Eigenlijk hoeft dat niet zo veel verbazing te wekken omdat Napoleon een grote held was van Hitler. Toen Hitler in 1940 Parijs bezette, bezocht hij niet voor niets meteen het graf van Napoleon in de Dôme des Invalides (zie zwart-wit foto rechts onder) om deze voormalige leider vanFrankrijk eer te bewijzen.

Beide dictators hadden duidelijk iets van elkaar weg. Zo maakte de Franse historicus Claude Birre in 2005 openbaar dat Napoleon net als Hitler oHitlerok genocide had gepleegd. Caribische slaven werden door zijn bewind op Haïti stelselmatig omgebracht. Bovendien gebruikte Napoleon volgens Birre zelfs eerder dan de Duitse Führer gaskamers om mensen te verdelgen. Binnen de wanden van schepen liet hij vele mensen ombrengen door vergassing met zwaveldioxide. In totaal vernietigde de Corsicaanse tiran op systematische wijze meer dan 100.00 Haïtianen.

Napoleon mag dan een groot voorbeeld geweest zijn voor Hitler, als verspreider van de idealen van de Verlichting en de Franse Revolutie heeft Napoleon eigenlijk ook indirect meegeholpen aan de totstandkoming van het socialisme en het communisme. Hoewel hij zichzelf later als keizer kroonde, wat behoorlijk bourgeois genoemd kan worden, droeg hij ook steeds de waarden van de Franse Revolutie uit, althans in naam.  Een aardig aspect om daarbij te noemen is dat de grondlegger van het communisme, Karl Marx, veel van zijn denken ontleend heeft aan Verlichtingsfilosoof Hegel, nota bene de man die in Napoleon de wereldgeest te paard zag, maar ook de wegbereider van de Verlichting, de nieuwe Tijd en de bevrijding van de mensheid.

Decennia later ontstonden overal ter wereld door de Verlichting en de Franse revolutie geïnspireerde communistische regimes. Precies 200 jaar na de Franse revolutie van 1789 kwam hier een einde aan. In 1989 begon de Sovjet-Unie in te storten en spoedig daarna volgden de andere communistische landen achter het IJzeren Gordijn. Wat Hegel en Napoleon zo hard hadden gepropageerd bleek op regeringsniveau uiteindelijk toch niet levensvatbaar te zijn. De Verlichting en de Franse revolutie hadden en hebben vele veranderingen gebracht, maar op staatsniveau heeft het, althans in Europa, duidelijk geen stand weten te houden, ondanks de bloedbaden van Napoleon Bonaparte.

Kunsthalle
Momenteel is er in de Kunsthalle van Bonn een indrukwekkende tentoonstelling over Napoleon te zien. Deze expositie draagt de naam: Napoleon und Europa. Traum und Trauma. Bonn heeft meer met Napoleon te maken dan men wellicht zou denken. Bonn werd in 1794 veroverd door Franse troepen en vormde daarna dientengevolge deel van Napoleon’s rijk. Helemaal onlogisch is de locatie dus niet. Later zal deze tentoonstelling over Napoleon ook nog te zien zijn in Parijs.

Er wordt gefluisterd dat de Fransen nog steeds een beetje met schaamte terugdenken aan despoot Napoleon en daarom de Duitsers met deze tentoonstelling eerst de kastanjes uit het vuur laten halen om hem daarna pas naar hun eigen land te laten komen, zodat eventuele negatieve reacties al afgezwakt zijn voordat ze in Frankrijk arriveren. Net als Duitsland, waar momenteel in Berlijn een grote Hitler-tentoonstelling te zien is, probeert Frankrijk zo met zijn verleden in het reine te komen. Hoe het ook zij, Napoleon is na bijna twee eeuwen nog steeds in staat om wenkbrauwen te laten fronzen en discussies uit te lokken over de negatieve, maar ook over de positieve kanten en prestaties. Vandaar ook de ondertitel van de tentoonstelling: Traum und Trauma.

De Napoleon-tentoonstelling in Bonn is thematisch van opzet en telt zo’n vierhonderd voorwerpen, waaronder een stukje van Napoleon’s haar, zijn dodenmasker en dat van zijn zoon, wapentuig van zijn leger en schilderijen van Jacques-Louis David en Ingres. De samenstellers hebben geprobeerd de vele verschillende facetten van de kleine generaal te belichten. Zowel zijn duistere als zijn heldere kanten worden daarbij niet ontzien. Het geheel is niet chronologisch geordend, maar probeert eerder facet-gewijs de invloed van Napoleon op Europa en de gevolgen daarvan te belichten.

Nap 3De tentoonstelling laat zien dat Napoleon behalve een geniaal veldheer ook een promotor was van wetenschap. Geïnspireerd door zijn Verlichtingsidealen liet hij tijdens zijn desastreus verlopen veldtocht in Egypte ter plaatse wel archeologische opgravingen en onderzoekingen doen, waar we nu nog de vruchten van plukken. Napoleon liet wetenschappers en kunstenaars meekomen om in Egypte onderzoekingen te doen en om deze ontdekkingen weer te geven en in kaart te brengen. De Egypte-expeditie van Napoleon heeft aantoonbaar voor een betere kennis van het oude Egypte gezorgd, waar de wetenschap nu nog van profiteert. Tijdens de expeditie van Napoleon in Egypte werd bijvoorbeeld de steen van Rosetta ontdekt waar een tekst in verschillende alfabetten op stond, waardoor men in staat was om voor het eerst het hiërogliefenschrift te ontcijferen. Op de expositie in Bonn wordt aandacht besteed aan deze steen van Rosetta en staat zelfs een kopie van dit wereldberoemde exemplaar.

Hoewel de Egyptische expeditie van Napoleon grote culturele en wetenschappelijke waarde had, werd er ook zeer veel waardevol antiek geroofd en overgebracht naar Frankrijk. In feite pleegde Napoleon op die manier een van de grootste kunstroven uit de geschiedenis. Het erge is dat het daar niet bij bleef. Ook uit andere landen roofde hij kunst, die vervolgens naar Frankrijk werd verscheept. Op die manier kwam ook het befaamde meesterwerk Het Lam Gods van de Vlaamse gebroeders van Eyck in zijn handen.

Code Napoleon
Napoleon wordt ook vaak gezien als een geniaal jurist omdat hij uit het hoofd het Franse burgerlijk Wetboek (Code Civil/ Code Napoleon) aan zijn ondergeschikten gedicteerd had. Of dat ook werkelijk zo is gebeurd, is twijfelachtig, maar Napoleon heeft inderdaad wel aan de basis gestaan van het moderne Franse burgerlijk wetboek. Wat dat betreft was hij zeer vooruitziend en innoverend. Men kan zelfs stellen dat Napoleon op die manier Frankrijk zeer ingrijpend heeft veranderd en de moderniteit in heeft geloodst.

Borstbeeld Napoleon

Een ander deel van de tentoonstelling laat zien hoe briljant Napoleon was in het manipuleren van de media. Hij gaf beroemde beeldhouwers en schilders als David en Ingres opdracht om hemzelf in glorierijke posities à la een revolutionaire Zonnekoning weer te geven, zodat mensen Napoleon als een machtige bevrijder gingen beschouwen. Dat werkte niet bij iedereen. Kunstenaars zoals Caspar David Friedrich en Goya zagen in hem eerder een monster, een schoft en een crimineel.

Uit propaganda-overwegingen liet Napoleon ook vele kranten sluiten en schreef hij soms zelf de persberichten en veldtochtverslagen die in de media gepubliceerd dienden te worden. Zo behield hij de controle over hetgeen het volk te horen kreeg. Napoleon kende de kracht van de media maar al te goed. Hij heeft eens gezegd dat ‘drie vijandige kranten meer te vrezen zijn dan duizend bajonetten.’

In zijn propaganda vond Napoleon het van groot belang om zijn volk duidelijk te maken dat er een band bestond tussen het Romeinse rijk van Caesar, het Karolingische rijk van Karel de Grote en zijn eigen Napoleonistische rijk. Het volk moest, via actieve, propaganda (visueel) duidelijk gemaakt worden dat zijn eigen rijk de directe opvolger was van het Romeinse en het Karolingische rijk om zo zijn eigen aanzien en grandeur te vergroten.

Leed en Glorie
De tentoonstelling bevestigt dat Napoleon een geniaal generaal was die zijn meeste gevechten winnend afsloot. Omdat hijzelf dikwijls voorin meestreed en bepaald niet bang was aangelegd, hadden de Franse soldaten veel respect voor hem. Napoleon veranderde radicaal de manier van vechten op het slagveld. Zijn militaire genialiteit lag voor een belangrijk deel in het feit dat hij alle regels van oorlogvoering brak. Hij hield zich nergens aan. Zo vond Napoleon bijvoorbeeld de bewegingsoorlog uit. Voordien was oorlogvoering altijd een vrij statisch proces geweest. Als eerste machthebber uit de geschiedenis lukte het hem om met grote legers toch op een snelle, flexibele manier met verrassingsaanvallen de tegenstanders op de knieën te krijgen. De Oostenrijkers werden in Italië door die tactiek compleet verbijsterd.

Op het slagveld wilde Napoleon geen aristocraat zijn. Het enige dat voor hem telde was: WINNEN. Om zijn doel te bereiken introduceerde hij de dienstplicht en schafte hij het huurlingenleger af. Napoleon was ook uiterst modern voor zijn tijd. We herinneren hem vaak als een ouderwets geklede heer die veel franje droeg en een archaïsche hoed op zijn hoofd had, maar we mogen niet vergeten dat hij ook al gebruik maakte van de Chappe-telegraaf waarmee hij binnen enkele uren berichten kon uitwisselen met Berlijn. Iets wat zeer revolutionair en vooruitstrevend was voor die tijd. Een model van deze Chappe-telegraaf valt op de tentoonstelling te bezichtigen, wat vrij uniek is.

Dat Napoleon miljoenen doden maakte, is alom bekend. Toch wordt daar vaak niet lang bij stilgestaan. De focus ligt meestal toch meer bij zijn grootsheid en zijn glorie. Er zat echter ook een zeer duistere kant aan al deze glorie. Op de tentoonstelling in de Kunsthalle wordt goed aanschouwelijk gemaakt wat voor gevolgen dat had. De indrukwekkende schilderijen en tekeningen van de Britse dokter Charles Bell laten duidelijk zien wat voor leed Napoleon aanrichtte tijdens zijn slachtpartijen in Europa. Bell schilderde geen heroïsche of romantische taferelen van veldslagen zoals zo vaak werd gedaan, maar liet op een realistische, rauwe manier zien wat soldaten allemaal kon overkomen op het slachtveld. De wonden, angst, uitputting, verbijstering en het lijden waarmee de militairen te maken hadden, zijn minutieus weergegeven in de schilderijen van deze Britse arts.

Op de tentoonstelling is ook een ander indrukwekkend overblijfsel van de wreedheid van Napoleon te zien dat de oorlogsellende zeer aanschouwelijk maakt. Een goudkleurig harnas, met een groot, door een kanonskogel veroorzaakt gat erin, zorgt ervoor dat de bezoeker de waanzin van oorlog van zeer dichtbij leert kennen. Het maakt de oorlogen van Napoleon zelfs in onze tijd nog tastbaar.

Prothese

In aanvulling op al dat leed toont de expositie ook de opkomst van de medische wetenschap ten tijde van Napoleon. In Bonn’s Kunsthalle zijn bijvoorbeeld medische instrumenten te zien die op het slagveld werden gebruikt, maar ook tandprotheses en kunstbenen (zie foto rechts) uit die tijd. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat er voor soldaten aan het front dergelijke geavanceerde mogelijkheden tot herstel bestonden. Niet elke wond leidde daardoor automatisch meer tot de dood, zoals vroeger. Dat kon als een schrale troost gezien worden voor de talloze gewonde militairen, maar ook niet meer dan dat.

Paradoxale Figuur
Aan de hand van de expositie over Napoleon in Bonn mogen we concluderen dat de kleine generaal een bijzonder complexe, paradoxale figuur is geweest met zeer veel verschillende kanten. Aan de ene kant was hij een visionair, een bevorderaar van wetenschap, een promotor van vooruitgang en een militair genie plus juridisch wonder, maar aan de andere kant moet hij ook gezien worden als een moordzuchtige tiran, propagandist, dictator en een gigantische ijdeltuit die zichzelf tot keizer kroonde om voor vol aangezien te worden door de andere Europese vorstenhuizen en om een Napoleon-Dynastie te kunnen stichten.

Napoleon zorgde met zijn schrikbewind en zijn oorlogen in het Midden-Oosten, Afrika, Azië  en Europa aan de ene kant voor meer sociale gelijkheid en sociale mobiliteit, maar aan de ander kant onderdrukte hij ook mensen en was hij zeker geen ras-democraat.

Beethoven
Voor wie na de tentoonstelling over Napoleon ook nog iets van Bonn wil zien, zijn er tal van mogelijkheden. Een bezoek aan het geboortehuis van Beethoven is zeer de moeite waard. Daar kan men onder andere zien hoe Beethoven omging met zijn steeds erger wordende doofheid, wie zijn vader was, waar hij studeerde en welke instrumenten hij bespeelde. Interessant om te weten is dat Beethoven in het begin een groot bewonderaar was van de visionaire en vernieuwende Napoleon. Dat veranderde echter toen Beethoven vernam dat Napoleon zichzelf in Parijs tot keizer had gekroond. Toen hij de verslagen over die gebeurtenis te horen kreeg, scheurde Beethoven het titelblad van de symfonie die hij aan Napoleon had opgedragen hardhandig kapoBeethovent en kraste hij de naam van de Corsicaan door. Dit historische schutblad van Beethoven is te zien op de expositie in de Kunsthalle: een unicum met een grote cultuur-historische waarde kunnen we gerust zeggen.

Een rondrit door de stad is ook aan te raden. Aangezien Bonn niet erg zwaar beschadigd werd tijdens de Tweede wereldoorlog vallen er in de stad nog allerlei mooie vooroorlogse gebouwen te aanschouwen. Bonn werd mede hierom vlak na de Tweede Wereldoorlog gekozen tot hoofdstad van West-Duitsland. Hoofdreden was dat de nieuwe Bondskanselier Adenauer hier woonde, maar het feit dat er in deze stad nog veel mooie, aristocratische huizen over waren was ook een belangrijke overweging. Zodoende konden ministers, ambtenaren en diplomaten goed gehuisvest worden, iets wat in vele andere steden onmogelijk was geworden door de hevige bombardementen.

Wie tijdens zijn/haar verblijf in Bonn prima wil eten en drinken, kan terecht in Weinhaus in Turm, maar er zijn ook tal van andere goede gelegenheden. Overnachten kan men in het zeer bijzondere en artistieke hightech-hotel Kameha dat ontworpen werd door de Nederlandse architect Marcel Wanders. Elke dag verzorgen de Duitse spoorwegen (Deutsche Bahn) verbindingen naar Bonn. Vanuit Amsterdam, Utrecht, Brussel en Antwerpen is men binnen enkele uren in de voormalige West-Duitse hoofdstad.

Napoleon und Europa tentoonstelling: Traum und Trauma
Adres:
Bundeskunsthalle: Friedrich-Elbert-Allee 4 / 53113 Bonn, Duitsland.
De imposante en indrukwekkende catalogus van de Napoleon-tentoonstelling is verkrijgbaar in het museum voor 32 euro.
Napoleon-tentoonstelling in de Bundeskunsthalle: http://www.kah-bonn.de/ausstellungen/napoleon/index_nl.htm
De tentoonstelling loopt van 17 december 2010 tot en met 25 april 2011.

Reisinformatie
Duitse Spoorwegen van Deutsche Bahn: www.bahn.com
Stad Bonn: www.bonn.de
Kameha Grand Hotel: www.kamehagrand.com
Weinhaus im Turm: www.weinhausimturm.de
Beethovenhuis Bonn: http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?template=portal_en

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!