Nederlands Theater in Gaza

janwillems-2De Nederlandse theatermaker Jan Willems was onlangs met zijn gezelschap in Nederland. Een interview.janwillems-2De Nederlandse theatermaker Jan Willems was onlangs met zijn gezelschap in Nederland. Een interview.

Theatre Day Productions (TDP), het enige professionele jeugdtheater-gezelschap van Gaza, is dit najaar voor het eerst in Europa. Onder leiding van de Nederlandse regisseur Jan Willems wordt gespeeld in Nederland en België. Omdat de acteurs uit Gaza geen toestemming kregen van Israël om naar Europa af te reizen, werden op het laatste moment acteurs uit de Westbank gehaald. De tragische komedie Plan A – The Game kan op die manier toch in de Nederlandse theaters gespeeld worden.

Artistiek directeur van TDP Jan Willems: “Plan A is uiteindelijk Plan B geworden. Plan A was om met acteurs uit Gaza in Nederland te spelen. We waren er echter op voorbereid dat dat misschien niet zou lukken. Daarom hadden we een plan B bedacht met acteurs uit de Westbank. Die kunnen via Jordanië makkelijker naar het buitenland reizen. Zo is het toch gelukt om de blokkade te omzeilen en onze voorstelling op de Nederlandse planken te krijgen.”

janwillems-3Plan A – The Game is een absurdistische komedie over de immer voortdurende schaarste van primaire levensbehoeften in Gaza. In het stuk zijn vier vrienden de hele dag bezig met het verwerven van belangrijke spullen die ze toch niet kunnen krijgen: shampoo, cola, wc-papier en scheermesjes etc. Hun plannen om deze goederen te krijgen die er niet zijn, leiden tot surrealistische taferelen waarbij de fantasie het vaak wint van de realiteit. De jongens kunnen immers alleen dromen van dergelijke producten. Krijgen doen ze die nooit. Dit schimmen-‘spel’ met de werkelijkheid komt in The Game tot een hoogtepunt als een van de acteurs uit frustratie over de schaarste roept: “Ik wil nu een cola, anders blaas ik mezelf op.”

Vorig jaar was Jan Willems (56) te zien in het tv-programma De Reünie van de KRO. Willems werd gevolgd bij zijn werk als theatermaker in de Palestijnse Gaza-strook. In deze aflevering van de Reünie zagen de oud-klasgenoten elkaar na meer dan dertig jaar weer terug. De theatermaker uit Gaza zag er temidden van zijn oud-klasgenoten opmerkelijk jong uit. Als enige is hij nog niet helemaal grijs, terwijl hij vroeger juist de oudste van de klas was omdat hij was blijven zitten. Blijkbaar houdt het werk in het hectische Palestina Jan Willems jong. Willems: “Het was boeiend en leuk om mee te doen aan het programma, maar ook vreemd en confronterend. Je ziet opeens al die oude mannen weer terug. Dan merk je wat de tijd allemaal met je doet. Heel eigenaardig.”

Palestijnse thema’s
Willems werd geboren in het naoorlogse Nijmegen. Hij studeerde Sociologie, maar haalde ook een Drama-diploma (Academie voor Expressie in Utrecht). In zijn jeugd was Willems door de verhalen die hij gelezen en gehoord had over de Jodenvervolging, onderduikers en Engelandvaarders in de Tweede Wereldoorlog zeer pro-Israël geworden. Dat veranderde in zijn studententijd toen hij mensen van het Palestina Komitee ontmoette en meer te weten kwam over het Palestijnse probleem. Hij leerde de andere kant van de medaille kennen en kreeg anti-imperialistische ideeën. Willems bezocht Israël en Palestina en raakte er betrokken bij theaterproducties. Zo leerde hij ook zijn Amerikaanse vrouw Jackie Lubeck kennen, die bij een Palestijns theatergezelschap werkte. Samen richtten ze later Theatre Day Productions op, waarmee ze in arme en onderontwikkelde gebieden als Gaza en de Westbank educatief theater gingen maken voor jongeren.

De onderwerpen die theaterschrijfster Lubeck en regisseur Willems behandelen, gaan voornamelijk over belangrijke Palestijnse thema’s als: de oorzaak van de bezetting, schaarste, terrorisme en geweld binnen families ten gevolge van de frustrerende omstandigheden in de bezette gebieden. Willems: “Ons theater sluit aan op het dagelijks leven van de jongeren. Er wordt rauw op het leven ingegaan. Ons theater is geen esthetisch toneel om de kunst zelf. Geen l’art pour l’art dus. Ik vind dat onze organisatie sociaal geëngageerd moeten zijn. Ik wil de jongeren van Gaza een stem geven.”
“Met ons toneel wil ik de mondigheid van de jongeren bevorderen. De Palestijnse samenleving is erg hiërarchisch. Ouderen bepalen wat er gebeurt. Als je in de toekomst iets wilt veranderen, zal de jeugd echter ook inbreng moeten krijgen. Anders verandert er nooit iets ten goede.”

“Respect voor de oudere generaties is echter niet alleen maar negatief, vind ik. Het kan ook mooi zijn om te zien hoe er voor ouderen gezorgd wordt in de Arabische wereld. Oudere Arabieren zijn bijvoorbeeld veel minder eenzaam en alleen dan Nederlandse bejaarden. Er zijn altijd familieleden aanwezig die de oudjes helpen.”
“Hetzelfde geldt voor de positie van vrouwen in Palestina. Daar zitten niet alleen negatieve, maar ook positieve kanten aan. De vrouw is in de Arabische wereld niet gelijk aan de man, maar er is toch ook veel respect voor vrouwen heb ik gemerkt. Er wordt vaak goed voor ze gezorgd. Het respect uit zich alleen op een andere manier dan in Nederland. Dat is heel tegenstrijdig en vreemd voor ons als westerlingen.”

“Met ons werk hoop ik te bewerkstelligen dat er door de jeugd in de toekomst nieuwe initiatieven ontplooid gaan worden op velerlei terreinen. Ik hoop van Palestijnse kinderen sociale ondernemertjes te maken die het zullen redden op allerlei plekken in de samenleving en het lef hebben om iets goeds te doen voor de Palestijnse maatschappij. Ze moeten de protagonist van hun eigen leven worden.”

“Met onze aanpak stimuleren we de jeugd om zelf te improviseren. Theater gaat om het spel. Het zorgt voor zelfexpressie en vrijheid als je een eigen emotionele ervaring kunt uiten op de planken. Het werkt elektrificerend als jongeren zichzelf op het toneel zien staan. Ik vergeet nooit mijn eigen eerste optreden in het theater. Dat was een diepe en essentiële ervaring voor me. Daar kon ik emotioneel twee weken mee vooruit. Dat kan theater allemaal met je doen.”

“Veel jongeren weten precies wat ze willen op sociaal, cultureel en politiek gebied. Het is duidelijk dat ze een nieuw soort leiderschap wensen in Palestina. Als je ze leert hoe ze hun initiatieven om kunnen zetten in de realiteit, kan dat later wellicht leiden tot maatschappelijke veranderingen. Maatschappijkritiek en sociale hervormingen moeten van onderaf komen, waarbij jongeren geleerd moet worden om onderling minder confrontaties te hebben dan voorgaande generaties. Dat is belangrijk want uit de jeugd zullen immers de nieuwe leiders van Palestina voortkomen.”

“Dat betekent echter niet dat we politiek toneel met hen maken. Politiek zit er wel in, maar het gaat voornamelijk over het dagelijks leven in Gaza. Daarnaast maken we ook producties over fantasie-onderwerpen. Avonturen, sprookjes en dromen komen bij ons ook aan bod. Soms spelen we zelfs stukken van Shakespeare, Beckett, Sophokles (Oedipus) en de grote Arabische schrijvers. Romeo en Julia hebben we laatst als oefenmateriaal gebruikt.”
Zelf is Jan Willems een bewonderaar van onder andere Shakespeare en Beckett. Op het gebied van jeugdtheater is hij een fan van het werk van de Nederlandse theaterschrijfsters Heleen Verburg en Pauline Mol. Vooral de laatste waardeert hij zeer.

In het verleden speelde Willems zelf ook toneel, maar tegenwoordig is hij alleen nog regisseur. Willems: “Regisseren vind ik het leukst en interessantst om te doen. Ik acteer nog wel, maar dan binnen de regie om voor te kunnen doen hoe de acteurs moeten spelen.”

Wetenschappelijk verantwoord
“Er zijn wetenschappelijk studies verschenen waaruit blijkt dat onze aanpak werkt. Onderzoek heeft aan het licht gebracht dat de zelfverwezenlijking en zelfontplooiing van de jongeren aanzienlijk stijgen door onze cursus Na een cursus van 60 uur drama wordt de creativiteit en het zelfvertrouwen van de jongeren met 25 procent verhoogd. Bij de resultaten-meting werd o.a. gekeken hoe de kinderen tegen zichzelf aankijken, of ze initiatief nemen, vertrouwen in zichzelf krijgen, bijdragen leveren in een groep en mogelijkheden benutten om de wereld om hen heen te veranderen. Kort gezegd wordt er nagegaan of en hoe jonge mensen in staat zijn te ondernemen. Het gaat daarbij niet om geld verdienen maar om de ontwikkeling van jonge mensen. Dat wordt allemaal verbeterd door onze trainingen blijkt uit onderzoek.”
“Theater is een mooi middel bij de ontwikkeling van mensen omdat je er bijna niks voor nodig hebt. Er hoeft nauwelijks apparatuur voor te worden aangeschaft. Een lokaal is alles waar je voor moet zorgen…….afgezien van de nodige koffie natuurlijk.”
“Via Theatre Day Productions zijn er al verschillende mensen acteur of drama-docent geworden. We boeken dus resultaat.”

Culturele verschillen
Gevraagd welke culturele kloven er bestaan tussen Arabisch en Europees theater antwoordt Willems: “Het grote verschil tussen Palestijns en Nederlands theater is dat Arabisch theater vooral oraal is en Nederlands theater meer visueel.”
“Het Palestijnse en Arabische toneel is sterk beïnvloed door het Franse theater. Dat komt doordat Tunesië, Syrië en Egypte (gedeeltelijk) vroeger Frans gebied was. In Arabisch theater zit veel symboliek en tragiek. Het is heel duister. Men is veel bezig met lijden en de zwaarte van het bestaan.”
“Nederlands theater is veel lichter, meer pathetisch, droog en to the point. Het is allebei interessant, maar totaal anders.”

“Ondanks die grote verschillen tussen Nederlands en Arabisch toneel, is theater op een bepaalde manier natuurlijk overal ook weer hetzelfde. Het gaat in elke cultuur om het uitbeelden van personages, gevoelens en situaties. Dat verschilt dan weer niet zo veel.”
De entourage en atmosfeer waarin gespeeld wordt in Nederland en Palestina is wel heel anders. In Nederland heb je veel verschillende vormen van cultuur. Er zijn talloze musea, er draaien veel films en er is volop theater. In Palestina is dat er nauwelijks. Theater is er vrijwel onbekend bij kinderen. Als jongeren bij ons voor het eerst een voorstelling zien, weten ze dan ook niet wat ze meemaken. Het grijpt ze echt aan. Zo overdonderd zijn ze.”

Hamas
janwillems-1Sinds Hamas aan de macht is gekomen in Gaza is er voor Jan Willems en zijn Theatre Day Productions weinig veranderd. Willems: “We merken natuurlijk wel dat de Fatah-mensen vervangen zijn door leden van Hamas. De Hamas-mensen hebben meestal weinig ervaring. We moeten ze daarom opnieuw bekend maken met ons programma. We dienen ons weer waar te maken. Alles moet opnieuw bewezen worden, maar dat is geen probleem. We kunnen rekenen op de steun van de jeugd, NGO’s en het Palestijnse Ministerie van Onderwijs. Theatre Day Productions heeft een grote reputatie in Palestina. We worden alom gerespecteerd en hebben de positieve wetenschappelijke rapporten aan onze zijde. Hamas ziet ook wel in dat ons theater en drama goed zijn voor de Palestijnse kinderen. Bovendien zijn we gevestigd in veel plaatsen, verspreid over het hele land. We zijn diepgeworteld in de Palestijnse samenleving. Ze krijgen ons niet meer weg, of ze dat nu leuk vinden of niet. ”

“Soms komen politici kijken naar onze voorstellingen. Dan hebben ze veel waardering. Zelfs diep religieuze (Hamas)mensen komen naar ons theater. Die vinden het vaak heel mooi wat we doen, maar ze durven het niet te uiten omdat ze niet goed weten wat ze er mee aanmoeten. Dat komt door hun onbekendheid met theatervoorstellingen. In Gaza zijn er immers door de bezetting twee generaties voorbij gegaan zonder theater. De mensen zijn het niet meer gewend. Er bestond gedurende die periode wel politiek theater, maar dat was niet grootschalig en vaak ondergronds. Het grote publiek was daar niet mee bekend.”

Van de Palestijnse overheid krijgt Theatre Day Productions amper steun. Het Ministerie van Onderwijs heeft andere prioriteiten vertelt Willems. “Er is een groot tekort aan scholen in Gaza. De bouw en ontwikkeling van nieuwe educatieve gebouwen krijgt daarom voorrang op culturele zaken als theater. Geld vragen doen we niet omdat dat er voor zou zorgen dat Theatre Day Productions partij zou worden in het conflict en dat willen we niet. Theatre Day Productions draait daarom op subsidie van Nederlandse ontwikkelingsorganisaties als Cordaid, Stichting Doen en Kinder Postzegels.”

Willems: “Politiek gezien zijn er in Gaza sinds de vervanging van Fatah door Hamas zowel dingen te goede als ten kwade veranderd. Het positieve is dat Hamas de orde in de straten heeft hersteld. Het was buiten echt gevaarlijk geworden in Gaza. Bovendien heeft Hamas een einde gemaakt aan de corruptie van Fatah. Het slechte is dat ze ook gruwelijke executies hebben uitgevoerd. Tegenstanders van Hamas zijn met harde hand een kopje kleiner gemaakt. Op dat punt hebben ze hun lelijke gezicht laten zien.”

“Volgens mij zullen beide partijen in de toekomst samen moeten werken. Zoals politica Hanan Ashrawi heeft gezegd is er niet één weg naar zelfbestuur en niet één partij die het land kan leiden. Zowel Fatah als Hamas hebben aanzienlijke steun bij de bevolking en daarom zullen ze dus onvermijdelijk de handen ineen moeten slaan. Anders verzinkt Palestina steeds dieper weg in chaos en terrorisme.”

Theater versus terrorisme
De Britse thrillerschrijver John Le Carré heeft terrorisme eens aangeduid als het ‘theater van de realiteit’. In zijn boek The Little Drummer Girl, over het Palestijns-Israëlisch conflict, laat hij één van de terroristen annex vrijheidsstrijders zeggen: “Terreur is theater. Wij inspireren en wekken angst, verontwaardiging en liefde op. Theater doet dat ook. De guerrilla-strijd is de grootste acteur ter wereld.”

“Aangezien Jan Willems al jarenlang theater maakt in een gebied waar terrorisme veel voorkomt, lijkt hij de aangewezen persoon om uit te maken of er waarheid steekt in deze stelling van Le Carré. Willems: “Er zit wellicht enige waarheid in die bewering, maar dat is verder eigenlijk irrelevant vind ik. Theater en terrorisme zijn twee totaal verschillende zaken. Ze bereiken allebei een publiek, maar theater is niet gericht op het verwerven van macht of het doden van mensen. De twee hebben uiteindelijk niets met elkaar te maken. Als je theater en terrorisme op één lijn stelt, ga je denken dat elke kunstenaar een terrorist is. Dat is natuurlijk onzin en gevaarlijk bovendien.”

Twee culturen
Willems heeft als Nederlandse kunstenaar in Palestina regelmatig het gevoel dat hij tussen twee culturen leeft. Willems: “Ik houd heel veel van mijn werk in Palestina. Ik put er veel voldoening uit en zou het niet zonder die ervaringen willen stellen. Aan de andere kant mis ik het wel eens om in Nederland in zo’n typische Hollandse kroeg te zitten en intellectuele discussies te voeren over theater en klassieke muziek. Dat vind je niet in Palestina.”

Ondanks zijn niet aflatende enthousiasme voor zijn idealistische werk in Gaza, beginnen de jaren wel te wegen, vertelt Willems. “Het is mooi, dankbaar, bevredigend en verrijkend, maar ook behoorlijk zwaar en vermoeiend om te werken in zo’n oorlogsgebied. Ik begin het wel te voelen. Zolang we subsidie krijgen voor onze projecten, blijf ik ermee doorgaan. Als dat stopt, zal ik wel moeten vertrekken, maar liever niet. Het gaat tenslotte prima met ons theater-project.”

WWW
http://www.gaza-rotterdam.nl
http://www.theatreday.org

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!