Neutraal Moresnet: de vergeten ministaat

Ooit heeft Nederland een vierlandenpunt gehad. Het dwergstaatje Neutraal Moresnet heeft ruim honderd jaar bestaan en grensde aan Limburg. Een toevallige passant zal het niet opvallen, maar wie rond het Belgische plaatsje Kelmis goed oplet, ziet af en toe vreemde, vierkante grensstenen met Romeinse cijfers staan langs wegen en paden. En iedereen die bij Vaals wel eens het Drielandenpunt heeft bezocht, kwam aanrijden over de viergrenzenweg.  Het zijn de laatste overblijfselen van het dwergstaatje Neutraal Moresnet, dat vroeger bij het Vierlandenpunt grensde aan Nederland.  

 

Nieuwe grenzen in Europa

Het 344 hectare tellende gebiedje ontstond in 1816. Even daarvoor was Napoleon definitief verslagen en werden de grenzen in Europa tijdens het Congres van Wenen opnieuw vastgelegd. Het tegenwoordige België hoorde vanaf dat moment grotendeels bij Nederland. Ook tussen Nederland en Duitsland (Pruisen) werden de grenzen opnieuw vastgesteld, maar over het gebied rond Kelmis, waar een belangrijke zinkmijn lag, ontstond onenigheid. Zowel Nederland als Duitsland wilden graag de zeggenschap over het gebied hebben.

kaart_moresnet

De kaart van Neutraal Moresnet, met in het noorden het Vierlandenpunt. bron: wikimedia commons.

Akens Grensverdrag

De oplossing van de onenigheid werd in het Akens Grensverdrag vastgelegd. In het verdrag werd bepaald dat het plaatsje Moresnet voortaan bij Nederland zou horen, Pruisisch Moresnet kwam bij Duitsland en het gebied rond Kelmis, waar de zinkmijn lag, werd een neutraal gebied, dat onder de naam Neutraal Moresnet voortaan gezamenlijk bestuurd zou worden door een Duitse en een Nederlandse commissaris.

Belgische Revolutie

In 1830 kwamen de Belgen in opstand tegen de Nederlandse overheersing. De Belgen scheidden zich af, inclusief Nederlands Limburg. Maastricht werd daarmee een Nederlandse enclave in België en de zeggenschap over Neutraal Moresnet veranderde van Nederlands-Duits in Belgisch-Duits.  Het Vierlandenpunt ontstond in 1839, toen Nederlands Limburg weer bij Nederland getrokken werd.

ansicht_neutraal_moresnet

Een ansichtkaart , met de groeten uit Nederland, België, Duitsland en Neutraal Gebied. bron: wikimedia commons

Condominium

Of er nu echt sprake was van een vierlandenpunt, blijft onderwerp van discussie. Strikt genomen was Neutraal Moresnet, met ongeveer 250 inwoners in 1816, geen land maar een zogeheten condominium. Het gebied had ook geen parlement, geen eigen grondwet en geen eigen staatshoofd. Maar de burgemeester van Kelmis  vervulde bij officiële gelegenheden wel de ceremoniële rol van staatshoofd en had de dagelijkse leiding over het gebied. De werkelijke macht lag bij Duitsland en België, maar beide landen bemoeiden zich nauwelijks met het bestuur.

Belastingparadijs

Het inwonertal van Neutraal Moresnet vertienvoudigde tot 2500 in 1858. Er waren ook redenen genoeg om naar Neutraal Moresnet te verhuizen. De belastingen en importrechten waren lager en de lonen hoger dan in de omringende landen en in de beginjaren kende het condominium geen dienstplicht[1]. Ook was zelf alcohol stoken legaal. Er werd zelfs zoveel alcohol gestookt, dan een belangrijk deel geëxporteerd werd, hoofdzakelijk naar Nederland.

vlag_moresnet

De vlag van Neutraal Moresnet. bron: wikimedia commons

Opheffing van Neutraal Moresnet

In het begin van de twintigste eeuw werden de eerste pogingen ondernomen om Neutraal Moresnet op te laten gaan in België en Duitsland. In 1909 werd afgesproken dat het dorp Moresnet Duits zou worden, terwijl de het gebied rond de zinkmijn voor België zou zijn. Het ging hierbij puur om de verdeling van grondgebied, want de zinkmijn was in 1885 al uitgeput en gesloten.

Maar tijdens een referendum in 1910 koos een overgrote meerderheid van de inwoners voor aansluiting bij België. Duitsland zou dan ter compensatie een stuk grond in Belgisch Congo krijgen.

De Esperantostaat

In dezelfde periode dat er gesproken werd over de opheffing van Neutraal Moresnet, was er bizar genoeg ook een initiatief om het condominium om te bouwen tot een echt landje. De Duitse huisarts Wilhelm Molly wilde het gebied omvormen tot een Esperantostaat. Hij bedacht een naam (Amejiko = vriendplaats) bracht postzegels uit en er werd zelfs een volkslied gemaakt. Ook een vlag voor de nieuw op te richten staat ontbrak niet.

postzegel_moresnet

De postzegel van Neutraal Moresnet. die snel na het uitkomen door België en Duitsland verboden werd. bron: wikimedia

Eerste Wereldoorlog

Uiteindelijk kwam van de Esperantostaat niets terecht, omdat de Eerste Wereldoorlog roet in het eten gooide. Duitsland bezette het gebied in 1914 en Neutraal Moresnet werd Duits. Maar uiteindelijk verloren de Duitsers de oorlog, en in 1919 werd de zeggenschap over het voormalige condominium weer aan België toegekend. Dat land voegde het gebied van wat eens Neutraal Moresnet was, in 1920 definitief toe aan haar grondgebied.

In het gebied rond de oude zinkmijn, bij Kelmis, wordt tot op de dag van vandaag nog altijd overwegend Duits gesproken.

https://www.youtube.com/watch?v=Mcl1V_3p83Y

Documentaire ‘Het vergeten land Moresnet

[1] Later moesten de inwoners kiezen tussen dienstplicht in Duitsland of in België

Meer informatie

www.moresnet.nl

Andere Europese ministaatjes

Vrijstaat Flessenhals

 

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

3 Reacties op Neutraal Moresnet: de vergeten ministaat

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!