Nostalgie: Het patina van de tijd

Dat de hedendaagse mens niet om nostalgie heen kan, toont historicus Olivier Rieter aan in zijn proefschrift Het patina van de tijd.

Filmposter De bende van Oss. ‘De film zelf was minder nostalgisch dan de esthetiserende filmposter.’ Ontwerp: Gijs Kuijer, Sigma Pictures.

Als je Het patina van de tijd voor het eerst doorbladert en je je ogen over de illustraties gaan, valt de verscheidenheid aan onderwerpen op. Tal van afbeeldingen passeren: van uithangborden tot heiligenbeeldjes, van een filmposter van De bende van Oss tot behang met gekleurde autootjes en van een foto van een comics-verzamelaar tot een van het Duitse retromodel Rina Bambina.

Als je vervolgens de tekst van historicus Olivier Rieter leest dan vallen die zeer uiteenlopende zaken op zijn plaats. Het zijn alle uitingen die verband houden met nostalgie en nostalgisering, de onderwerpen waarop de auteur in juni 2018 is gepromoveerd aan Tilburg University.

Proefschrift

Nostalgie is een term die je gemakkelijk en terloops gebruikt, maar waarvan je niet per se doordrongen bent dat het een complex en ambivalent begrip is. Dat het juist daardoor zo boeiend is, is de conclusie die ik trok na het lezen van dit proefschrift.

Persoonlijk

Rieter zet in de inleiding het doel van zijn onderzoek uiteen:

“In deze studie wil ik uitzoeken hoe nostalgie functioneert: hoe en waarom de nostalgische ervaring in mensen wordt opgeroepen.”

Even verderop zegt hij het in andere woorden: “Het is me erom te doen te laten zien hoe nostalgie opgewekt wordt en welke functie deze vervolgens heeft in het discours van de moderniteit.”

Uit deze zinnen zijn een aantal kenmerken van het boek te lichten. Allereerst dat de auteur zichzelf handelend opvoert. Hij doet dit regelmatig. Hij neemt de lezer mee op onderzoek, bijvoorbeeld als hij wandelend nostalgiserende elementen zoekt in de nieuwbouwwijk Brandevoort en het vestingstadje Heusden. In de inleiding geeft hij het boek al een persoonlijke klank als hij vertelt dat nostalgie een van de drijfveren was voor zijn verhuizing terug naar Brabant en ook verderop in het boek geeft hij meer dan eens iets weg over zijn eigen nostalgische gevoelens.

Wetenschappelijk

Uit een woordenpaar als ‘discours van de moderniteit’ is af te leiden dat er de nodige wetenschappelijke begrippen voorbijkomen. Dit is natuurlijk niet vreemd in een proefschrift waarbij de onderzoeker put uit methoden, technieken en jargon van tal van (sociale) wetenschappen. Zelf raadt de auteur de ‘geïnteresseerde leek’ zelfs aan om de inleiding over te slaan waarin de methodiek en opzet van het onderzoek zijn uitgewerkt.

Toegegeven, het is soms hard werken om alles te bevatten. Ik vond het de moeite waard om kennis te maken met de ‘inzichten uit vele academische disciplines’ maar ik schat in dat ik meer dan gemiddeld geïnteresseerd ben in de beleving van het verleden. Ik kan me voorstellen dat onder meer de vele Engelse en enkele Duitse citaten uit andere onderzoeken  voor anderen mogelijk te veel vragen van het doorzettingsvermogen, mede omdat uit de opeenstapeling van theorieën soms lastig is op te maken vanuit welke grondgedachte over nostalgie Rieter zelf redeneert.

Structuur

Na een inleidend hoofdstuk, terecht ‘Nostalgie, een complex verschijnsel’ genaamd, volgen vier hoofdstukken die ‘tonen dat nostalgie vele gedaantes heeft’:

  • Nostalgisch herinneren
  • Nostalgisch fantaseren
  • Nostalgisch leven
  • Nostalgisch representeren

Ieder onderwerp is verrijkt met een casestudy en wordt afgesloten met een tussenconclusie.

Noord-Brabant

Deze vier ‘manieren om met de werkelijkheid om te gaan’ zijn gekoppeld aan Noordbrabantse voorbeelden. Bronnen zijn zowel Efteling en Land van Ooit als de voormalige abij Koningsoord en het Dafmuseum, om er maar enkele te noemen. Hieruit maak ik op dat nagenoeg in alles nostalgie is te zien. Het nadeel is dat daardoor het onderwerp enigszins onbegrensd is en daardoor wel enigszins ongrijpbaar blijft.

Hoe nostalgie een rol speelt in de lokale en regionale politiek komt overigens niet aan bod. Niet dat meer onderwerpen nog gewenst zouden zijn, maar door het eclectische geheel aan voorbeelden is op te maken dat velen verlangen naar een Noord-Brabant dat er in het verleden eigenlijk nooit was maar waarvan politici vast graag gebruikmaken in hun retoriek. Dat vind ik een van de aantrekkelijke aspecten van het boek, het zet aan tot denken. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het spiegelen van de voorbeelden; welke zaken ik uit ‘mijn eigen’ randstedelijke omgeving die aanzetten tot nostalgisering?

Handelseditie

Mogelijk komt het proefschrift eveneens in een handelseditie uit. Met een fraaie vormgeving, waarbij de illustraties goed tot hun recht komen, wint het boek zeker nog aan kracht. Een register zou het terugzoeken een stuk gemakkelijker maken. De slagen die nodig zijn om het proefschrift toegankelijk te maken voor een breder publiek zijn wel de moeite waard. Het onderwerp verdient het namelijk om onder de aandacht te zijn. Rieter onderstreept in de conclusie de relevantie:

“Wie niets weet (of wil weten) van nostalgie, begrijpt of accepteert de eigen tijd niet.”

Interesse in Het patina van de tijd, Vormen en functies van nostalgie en nostalgisering in Noord-Brabant? Neem contact op met de auteur: orieter@yahoo.com

Uitgave in eigen beheer (2018), ISBN 978-90-8858-026-0, 482 p.

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!