Ontdekking Nederlander rond 1800

In het boek De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800 beschrijft Eveline Koolhaas-Grosfeld de Ontdekking van de Nederlander vanuit verschillende gezichtspunten: het economisch patriottisme; de ‘natuurlijke historie’ van de Verlichtingstijd en het proces van culturele natievorming zoals dat in de vroege 19de eeuw gestalte kreeg.

De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800

Op woensdag 27 januari 2010 hoopt Eveline Koolhaas-Grosfeld te promoveren aan de Universiteit van Amsterdam op haar onderzoek naar de rol van prentkunst in de culturele natievorming in Nederland rond 1800. Het onderzoek is toegespitst op de etnografie als middel tot die natievorming. Twee figuren waren daarin van eminent belang: de natuurkundige Johannes Le Francq van Berkheij als ontdekker van de etnisch-culturele verscheidenheid van Holland, en de uitgever Evert Maaskamp die dit idee van verscheidenheid propageerde als typisch voor heel Nederland. In onze multiculturele, maar door etnisch nationalisme bedreigde samenleving, is dit weer hoogst actueel. Dit proefschrift heeft geresulteerd in de boekuitgave De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800 en verschijnt bij Uitgeversmaatschappij Walburg Pers te Zutphen. 

Eenheidsstaat
Als Nederlanders ooit een reden hadden om zich af te vragen wie zij waren dan was het wel rond 1800. De oude federalistische republiek was nog maar kort omgesmeed tot de eenheidsstaat van de Bataafse Republiek, of zij werd een koninkrijk onder een Franse vorst. Eerder al was ons land haar vooraanstaande rol op het politieke en economische Europese toneel kwijtgeraakt en ook op artistiek terrein ingehaald. Opiniemakers zochten de oorzaak van deze achteruitgang bij een gebrek aan nationaliteitsbesef en saamhorigheidsgevoel. Betere kennis van het vaderlandse verleden en onze nationale helden zou een deel van de oplossing zijn, hoopte men ook toen al.

In de beweging voor culturele natievorming die vervolgens op gang kwam speelde de Amsterdamse prent- en boekuitgever Evert Maaskamp (1769-1834) een unieke rol. Zijn belangrijkste uitgave, de etnografische serie Afbeeldingen van kleeding, zeden en gewoonten in de Bataafse Republiek, bezorgde niet alleen de Nederlandse prentkunst weer een goede reputatie, maar gaf ook de Nederlanders een nieuw gezicht. De serie klederdrachtprenten behelst, kort gezegd, de vormgeving en promotie van de nationale identiteit door middel van een breed uitgedragen regionale verscheidenheid van fysieke eigenschappen, klederdrachten, zeden en gewoonten. Volgens Maaskamp was deze etnisch-culturele verscheidenheid in Nederland groter dan waar ook ter wereld.

In dit boek beschrijft Eveline Koolhaas-Grosfeld de Ontdekking van de Nederlander vanuit verschillende gezichtspunten: het economisch patriottisme dat de drijfveer vormde voor Maaskamps innoverend ondernemerschap; de ‘natuurlijke historie’ van de Verlichtingstijd waarin het begrip etnische verscheidenheid werd uitgevonden; en het proces van culturele natievorming zoals dat in de vroege
19de eeuw gestalte kreeg. Daaromheen spelen de politieke machtswisselingen waarvan Maaskamp profiteerde, maar die hem uiteindelijk ook de kop kostten.

De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800
is een uitgave in de reeks Bijdragen in de Geschiedenis van de Nederlandse Boekhandel, nieuwe reeks.

Eveline Koolhaas-Grosfeld (1948) is kunsthistoricus en auteur van onder meer Vader & zoons. Jacob de Vos Willemsz (1774-1844) en de getekende dagboekjes voor zijn kinderen.

Eveline Koolhaas-Grosfeld, De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800,
Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, geïllustreerd in kleur en zwart-wit, genaaid gebrocheerd,
ISBN 978.90.5730.648.8, prijs € 39,95 – 400 pagina’s.

• Column: Bij nader inzien
• Texelse oorlogsgeschiedenis op website
• Besturen op het Hollandse platteland: Cromstrijen
• Kooplieden & Kerkgangers, familie De Peyster
• Geschutsstelling in Vordere Wasserstellung onderzocht