Onthoofdingen in de Hofstad

Onthoofdingen in de Hofstad is een voortreffelijk boek van Ronald Prud’Homme van Reine over Johan van Oldenbarnevelt en zijn familie. Deze familie verkeerde aan de politieke top van de Republiek, maar de val was hard.

Het zwaard viel. De executie betekende het einde van Johan van Oldenbarnevelt. Het was de bittere afloop van een conflict dat al jaren in intensiteit groeide. De landsadvocaat – één van de grondleggers van de Republiek der Verenigde Nederlanden – was uiteindelijk de verliezer in de strijd met prins Maurits. Vanaf de jaren 1590 hadden zij samengewerkt. Aanvankelijk waren de oude berekenende politicus en de jonge, bedachtzame militair succesvolle partners geweest. ‘Hun karakters waren tegengesteld, maar vulden elkaar goed aan.’

Binnenhof

Maar toen het tot een bestand kwam met Spanje (Twaalfjarig Bestand, 1609-1621) laaiden de geschillen op. Politieke, persoonlijke en religieuze geschillen vermengden zich en de tweedracht liep uit in de gevangenneming en een proces tegen Oldenbarnevelt. Op 13 mei 1619 werd hij ter dood gebracht op het Binnenhof.

Groene Zoodje

Het is een bekende geschiedenis. Ronald Prud’Homme van Reine heeft in Onthoofdingen in de Hofstad een onbekender dimensie aan dit historisch epos toegevoegd. Het verklaart de meervoudsvorm in de titel dat vier jaar na de executie van Johan ook zijn zoon Reinier werd onthoofd. De aanklacht was dat hij, net als zijn broer Willem, een rol had gespeeld in een aanslag op het leven van de prins van Oranje.

Het schavot stond ditmaal niet op het Binnenhof maar er net buiten, op het Groene Zoodje, met uitzicht op het Torentje. Of Maurits bij de executies vanuit zijn vertrekken toekeek bij de executies is uit de bronnen niet op te maken. Zeker is dat de prins een beslissende rol heeft gespeeld in de val van de Oldenbarnevelts.

Familiegeschiedenis

De spil in de familie Oldenbarnevelt was ontegenzeggelijk Johan. Hij had geen voornaam voorgeslacht, en dat stak hem.

‘Omdat Oldenbarnevelt van eenvoudige afkomst was, moest hij een gefingeerde stamboom creëren die hem een adellijke status verschafte. Eigenlijk is hij daar zijn hele leven mee bezig geweest.’

Kon hij aan de status van zijn voorouders alleen maar een bedachte grootsheid meegeven, zijn levende familieleden bezorgde hij aanzienlijke posten met het voordeel dat hij op sleutelposities mensen had van wie hij op steun kon rekenen. Hij hielp zijn zonen hogerop en dacht actief mee wie geschikte huwelijkspartners waren. Zijn schoonzonen waren van goede komaf en deelden mee in de macht en het aanzien van de landsadvocaat.

Maurits

Na zijn val deelden ze in de malaise. ‘Maurits hield zich niet aan zijn woord tegenover Oldenbarnevelt dat hij diens zoons het leven niet moeilijk zou maken’, toont de historicus aan. Ook buiten de familie waren er mensen die wrok koesterden tegen Maurits die als kwade genius werd gezien achter de onrechtmatige executie. Onder hen remonstranten die op de Nationale Synode in Dordrecht waren veroordeeld en verbannen. Toch waren het uiteindelijk maar enkelingen die een complot tegen de prins beraamden. Door verraad werd het ontmaskerd en eindigde de samenzwering noodlottig voor veel van de deelnemers.

De val van de Oldenbarnevelts was definitief: Reinier werd onthoofd en broer Willem vluchtte. Mede door de biografie Historie van het leven en sterven, geschreven door een aangetrouwd familielid, kreeg de nagedachtenis een belangrijke stimulans.

‘De reputatie van Johan van Oldenbarnevelt zou in de jaren na zijn dood onverwoestbaar blijken. […] In volgende eeuwen zouden historici op talloze punten kritiek leveren op de persoon en het beleid van de landsadvocaat. Maar dat heeft de positieve kijk op zijn figuur niet doen kantelen.’

Slotstuk

Ronald Prud’homme van Reine in de Hofstad. Foto: Merlijn Doomernik.

Ronald Prud’homme van Reine heeft in zijn biografieën van zeehelden al bewezen een uitmuntend auteur te zijn. Onthoofdingen in de Hofstad is een mooi slotstuk – na de gebroeders De Witt en Van Speijk – van zijn trilogie over omstreden gewelddadige gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis.

Het ‘minutieus bronnenonderzoek’ heeft zich uitbetaald. De historicus staat boven de stof en heeft een boeiend verhaal in een heldere structuur gegoten.

  • De eerste drie hoofdstukken vertellen de geschiedenis de carrière en conflict van Johan.
  • Hoofdstukken 4 tot en met 6 gaan over de familie: de opvoeding van de zonen en het reilen en zeilen van de familie na de executie in 1619 waarbij de aanslag volop aandacht krijgt.
  • De laatste twee hoofdstukken gaan over het einde van de dynastie en de nagedachtenis.

De tekst leest gemakkelijk weg waaraan de rustige bladspiegel en de prettige leesletter bijdragen. Met afbeeldingenkatern, notenapparaat en bronnen- en literatuurlijst.

Prud’Homme van Reine, Ronald,

Onthoofdingen in de Hofstad, De val van de Oldenbarnevelts

(Amsterdam 2019)

ISBN 978 90 295 2992 1, € 22,50, 360 pag.

Uitgeverij De Arbeiderspers

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!