Oorlogsverslag: maandag 13 mei 1940

Voor de verdediging van Nederland lijkt de toestand al zeer kritiek na drie dagen. Voor Frankrijk breekt vandaag een kritieke dag aan.

De 1., 2. en 10. Panzerdivision staan op het punt Sedan aan te vallen. Guderian heeft nauwelijks tijd nodig om het offensief voor te bereiden. Hierbij negeert hij de plannen en orders van zijn baas, generaal von Kleist. Het grootste probleem is het gebrek aan Duitse artillerie rondom Sedan, de Fransen hebben drie keer zoveel staan.

Luftwaffe

Om die reden maakt Gudarian privéafspraken met een Luftwaffe-officier (de Luftwaffe voerde dus ook de bevelen van hogerhand niet uit). De Luftwaffe brengt de grootste concentratie van vliegtuigen tot dan toe bijeen: 1.500 toestellen! De luchtaanvallen gaan de hele dag door. Dit heeft niet alleen een verwoestend effect op de verdedigingswerken bij Sedan, de uitwerking op de psyche van de Franse soldaten is belangrijker. De Stuka’s (duikbommenwerpers) zijn uitgerust met sirenes, die tijdens een duikvlucht angst op de verdedigers inboezemt.

Doorbraak met infanterie

Guderian kan geen tanks inzetten bij de aanval, hij gebruikt alleen de aanwezige infanterie. Om 16.00 uur begint de aanval. Veel Duitse soldaten die bij de Maas zijn aangekomen, wachten overigens niet eens op orders, maar vallen meteen aan om zoveel mogelijk gebruik te maken van het verrassingseffect. Het lukt de infanterie van de 1. Panzerdivision in 8 uur een doorbraak te forceren door drie verdedigingslinies en 8 kilometer in de diepte achter de verdedigingslinie door te stoten. Om 23.00 uur bereiken ze het plaatsje Cheveuges, ten zuiden van Sedan.
Ook eenheden van de 10. Panzerdivision raken met kunst en vliegwerk over de Maas. Door een eenmansactie van sergeant Rubarth (die hiervoor beloond zou worden met een Ridderkruis en een promotie tot luitenant) worden 9 bunkers uitgeschakeld en de weg vrijgemaakt voor de rest van de divisie. Ook hij handelde meteen en op eigen houtje in plaats van op orders te wachten.

Even ten noorden van Sedan blijft de 2. Panzerdivision tot het einde van de dag steken. Daar was de verdediging moeilijker te doorbreken, zoals Guderian al had voorspeld. Pas om 24.00 breken eenheden van de 2. Panzerdivision door de vijandelijke verdediging met behulp van eenheden van de 1. Panzerdivision, die de vijand in de rug aanvallen.

Fransen in paniek

De onverwachte Duitse aanvallen bij Sedan samen met de onophoudelijke luchtaanvallen zorgen voor het ineenstorten van het Franse front bij Sedan. De Franse generaal van de 55e Infanteriedivisie, Lafontaine laat per abuis zijn eigen commandopost in de brand steken en rijdt uren in een auto rond omdat hij zijn orders persoonlijk wil afgeven. Lafontaine gaat in tegenstelling tot zijn Duitse collega’s niet zelf naar het front om te kijken hoe de situatie werkelijk is. Hij verplaatst alleen om 20.30 uur zijn hoofdkwartier naar Chémery (12 kilometer van Sedan).

De Maas bij Sedan

De Maas bij Sedan

Zijn soldaten zijn intussen in paniek en slaan massaal op de vlucht. Er is sprake van een massapsychose. Het begint allemaal met het bevel van luitenant Poncelet. Hij geeft veel te vroeg het bevel tot terugtrekken (en pleegt zelfmoord als hij realiseert wat hij heeft gedaan). Dit zorgt voor een kettingreactie. De Franse soldaten zijn zo in paniek dat ze overal Duitse tanks zien (die niet aanwezig kúnnen zijn) en ze vluchten soms zelfs naar het op 100 kilometer gelegen Rheims.

Tegenaanval?

Inmiddels staan Franse tanks klaar (bij Chémery) voor een tegenaanval. Zij kunnen de Duitse infanterie-eenheden zo weer terugdringen tot over de Maas. De Duitse tanks zijn namelijk nog niet gearriveerd. Wel hebben de Duitsers inmiddels een brug gebouwd over de Maas… .

Nederland

Ook in Nederland is het wachten op een Franse tegenaanval. Bij Moerdijk lijken de Duitsers de Vesting Holland binnen te dringen. Alleen een Franse tegenaanval kan dat nog voorkomen.

Overgeven of doorvechten?

In de vroege ochtend bespreken Winkelman en het kabinet de situatie. De vraag die op tafel lag was of de strijd moest worden gestaakt. De meningen waren verdeeld. Na een verhit debat volgden de ministers het advies van de opperbevelhebber op om door te vechten. Winkelman laat aan zijn commandanten weten dat zij moeten ‘standhouden tot de laatste man’, ook al zijn de communicatielijnen afgesneden.
De penibele situatie in Noord-Brabant dringt pas vandaag door tot het AKH. De enige plek waar wel stand wordt gehouden is bij Kornwerderzand (de Afsluitdijk), helaas is dit het minst belangrijke front.

Binnen de Vesting Holland

Even na 5.00 uur geeft Winkelman de opdracht om een pantserafweerfront aan te leggen bij Den Haag en Leiden om oprukkende Duitse tanks vanuit Rotterdam tegen te houden. De moegestreden Lichte Divisie (zij zijn vanaf 10 mei continue in touw) blijkt niet in staat de Duitsers weg te jagen bij Dordrecht of bij Waalraven. Met toestemming van het AHK ontruimden zij het Eiland van Dordrecht. Om 5.20 uur gaan de eerste voertuigen van de 9. Panzerdivision over de Moerdijkbrug. Om 6.50 uur krijgen de Duitse soldaten officieel de opdracht om de Vesting Holland binnen te dringen. De verbindingen met het hoofdkwartier van het 18. Armee verlopen echter niet soepel, wat lastig is in verband met het aanvragen van luchtsteun, omdat de verbindingsofficier van Luftflotte 2 (dat belast is met de aanval op Nederland en België) bij de staf van het 18. Armee zit.

Overal werd nog gevochten, zoals bij en in Rotterdam waar de bevelhebber, kolonel Scharroo in onzekerheid zat over zijn positie. Tot dusver hadden de schotenwisselingen met de Duitsers nog weinig om het lijf, maar Scharroo wist dat er Duitse tanks in aantocht waren. Wat betekende dit voor de stad en zijn bevolking? Hij zocht contact met de opperbevelhebber. Winkelman draagt Scharroo op Rotterdam tot de laatste man te verdedigen. Scharroo moet doorvechten zolang niet alle verdedigingsmiddelen zijn uitgeput. Wat dit voor de burgerbevolking zal betekenen, komt niet ter sprake, evenmin wordt gesproken over de eventuele evacuatie van de burgerbevolking.

Alles onder controle

Om 8.50 uur heeft von Bock de opperbevelhebber van Het Duitse leger (von Brauchitsch) uitgebreid geïnformeerd over de strijd in Nederland. De aanval op de Grebbelinie was in volle gang en de Vesting Holland was nagenoeg onverdedigbaar geworden voor de Nederlanders. Alles verliep volgens plan.
Om 13.20 uur wordt een Duitse poging ondernomen om bij Rhenen door de Grebbelinie te breken. Als dat zou lukken, dan zouden de Duitsers dus ook in het noorden de Vesting Holland kunnen binnendringen (alleen inundaties zouden dat nog kunnen voorkomen). De Nederlanders zouden zich dan achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie moeten terugtrekken of de inbraak in de Grebbelinie moeten afgrendelen. Het laatste achtten de Duitsers het meest waarschijnlijk.

Alle aandacht gaat daarom uit naar het strijdtoneel in het zuiden, bij Luik, waar de forten nog altijd stand houden tegen het 6. Armee. Von Bock is bezorgd, omdat bij de opmars in 1914 richting Frankrijk Luik ook voor enige vertraging heeft gezorgd. Er wordt luchtsteun aangevraagd hiervoor en tevens voor de vijandelijke colonnes bij Breda en Roosendaal. ’S Middags worden de forten bij Luik geneutraliseerd.

Grebbelinie

De nachtelijke tegenaanval, gericht om de Duitse doorbraak bij de Grebbelinie af te grendelen liep op een fiasco uit. Bij Rhenen slaagden de Duitsers er in om tot de laatste verdedigingslijn door te dringen en even later ook die lijn te doorbreken. Hierdoor raakten veel Nederlandse troepen enigszins in paniek en verlieten zij ongeorganiseerd de Grebbeberg in westelijke richting. De Grebbelinie was niet meer te houden in de ogen van de baron Van Voorst tot Voorst. Hij beval zijn soldaten nog diezelfde nacht om zich terug te trekken achter de

Nieuwe Hollandse Waterlinie

Een eervolle vermelding verdient majoor Landzaat, die een heldhaftige en eenzame strijd vocht op de Grebbeberg. Hij raakt met zijn bataljon op de Grebbeberg volledig omsingeld, maar blijft doorvechten tot de munitie op is. Hij nam afscheid van zijn mannen met de woorden: “Jullie hebben als helden gestreden, mijn dank.” Vervolgens bleef Landzaat in zijn eentje achter in zijn commandopost, die door de Duitsers volledig in puin werd geschoten.
Generaal Harberts is inmiddels een gebroken man, er gaat niets meer van hem uit. Hij begrijpt niet waarom zijn soldaten hadden ‘gefaald’: “Morgen bestaat er geen IIe legerkorps meer en overmorgen geen veldleger. Dan ben ik dood want de troep gaat muiten”. Hij wordt vervangen door kolonel Barbas.
Het hoofdkwartier van het Veldleger wordt verlegd van Zeist naar Gouda. De berichten over de verslechterde toestand bij de Grebbelinie kwamen pas rond het middaguur bij het AHK aan.

Genadeklap

De Duitsers zijn het niet met elkaar eens over hoe ze Nederland de genadeklap kunnen toedienen. Von Küchler en von Bock maken ruzie over de strijdwijze. Von Küchler wil met delen van zijn 18. Armee vanuit Rotterdam naar Utrecht trekken om het Nederlandse leger in te sluiten. Von Bock acht het waarschijnlijker dat het Nederlandse leger zich naar Amsterdam zal terugtrekken na de val van de Grebbelinie. Omdat von Küchler blijft weigeren om zijn standpunt te herzien, stuurt von Bock om 23.35 uur een persoonlijk bevel aan van Küchler om zijn plannen te wijzigen. Hoe dit ook afloopt, de Duitsers zijn ervan overtuigd dat de Nederlandse capitulatie aanstaande is. Voorbereidingen daartoe worden alvast getroffen.

Vlucht naar Engeland

In de nacht van zondag op maandag bezoekt generaal Winkelman de koningin op Paleis Noordeinde en de aanwezige leden van het kabinet op de Bezuidenhoutseweg 30. Winkelman legt uit dat de situatie ernstig is, maar niet uitzichtloos. De ministers vinden dat de koningin het land ogenblikkelijk moet verlaten. Winkelman verzet zich hier aanvankelijk tegen omdat hij bang is voor het moreel van zijn soldaten. De koningin zelf komt tot de conclusie dat haar vertrek onvermijdelijk is.

Om 9.00 uur gaat koningin Wilhelmina aan boord van een Engelse torpedobootjager in Hoek van Holland, op weg naar het veilige Engeland. Even na 12.00 uur verlaat ook het kabinet ons land per boot richting Engeland. Winkelman mag nu in feite het moment bepalen waarop er vrede gesloten moest worden. De ministers laten Winkelman met de vage instructie ‘geen nodeloze offers te brengen’ achter. Maar met welk doel moet het Nederlandse leger doorvechten? De krijgskansen kunnen bijna niet gekeerd worden. De enige reden om door te vechten is om de overige geallieerden te helpen, door Duitse eenheden te binden. In Zeeland zijn twee Nederlandse divisies inmiddels onder Frans bevel geplaatst. Bovendien is het Nederlandse leger nog niet verslagen.

Ook de Nederlandse marinebaas, vice-admiraal Furstner verkeert in onzekerheid. Furstner weet dat het Nederlandse leger er niet best voorstaat en wil de Nederlandse marine in veiligheid brengen (in Engeland). Op 10 mei zijn al enkele schepen, die niet van belang worden geacht voor de verdediging naar Engeland gestuurd. Is het tijd om met de overige schepen te vluchten, voordat de Duitsers ze in beslag kunnen nemen? Furstner wil dat van de opperbevelhebber weten. Winkelman vindt het ongepast om daar nu al over te speculeren.
Het is duidelijk dat het Nederlandse leger bezig is zijn laatste ademtocht uit te blazen. In Frankrijk hebben de Duitsers voor een doorbraak gezorgd, maar elke doorbraak kan afgegrendeld worden. De Fransen hebben nog steeds een groter en beter bewapend leger dan de Duitsers. Wel wordt duidelijk dat de Duitsers een effectievere manier van bevelvoering hebben.

Lees ook de verslagen van:

  • 10 mei 1940
  • 11 mei 1940
  • 12 mei 1940 [bol_product_links block_id=”bol_55537a3f77d55_selected-products” products=”9200000011366785,9200000026961745,1001004002726810,9200000025901347,9200000039855108″ name=”Tweede Wereldoorlog” sub_id=”” link_color=”E94C00″ subtitle_color=”E94C00″ pricetype_color=”000000″ price_color=”E94C00″ deliverytime_color=”C20318″ background_color=”FFDF80″ border_color=”E94C00″ width=”323″ cols=”1″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]

Erlend van Ark

Erlend van Ark is historicus, docent en schrijver. Hij is geboren in 1977 en opgegroeid in het Noord-Hollandse Middelie. Na de middelbare school heeft hij eerst een bachelor Bank- en Verzekeringsleer gehaald en daarna is hij in 2000 Geschiedenis gaan studeren (UvA) en heeft hij de eerstegraads docentenopleiding (VU) afgerond. Na een aantal jaren gewerkt te hebben als geschiedenisdocent en docent Bestuurskunde kwam de uitgever I-Publish op zijn pad. Inmiddels is zijn eerste boek, over de Eerste Wereldoorlog, gepubliceerd en werkt hij aan zijn tweede, over de Tweede Wereldooorlog. Daarnaast is hij als freelance docent verbonden aan diverse onderwijsinstellingen en heeft hij werk als content schrijver en blogger. Erlend heeft een relatie met Irene Buzzoni en woont in Purmerend.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!