Ouderenzorg in Nederland

De ouderenzorg zoals wij die kennen bestaat eigenlijk nog maar een halve eeuw.  De campagne ‘Nederland Leest’ vestigde in 2010 met behulp van ‘De grote Zaal’ van Jacoba van Velde de aandacht op de bedroevende situatie die daarvoor bestond. Welk beeld schetst de geschiedenis van ouderenzorg in Nederland?

De grote zaal
In 1953 verscheen een bijzondere boek ‘De grote Zaal’ geschreven door Jacoba van Velde. In 2010 werd dit boek in het kader van de campagne ‘Nederland Leest’  als cadeau uitgedeeld in de bibliotheken.
En wat voor een cadeau! Een heel bijzonder cadeau in de vorm van een flinterdun boekje in A5 formaat met slechts 141 pagina’s, met een indringend verhaal over een bejaarde weduwe en bejaardenzorg in de jaren vijftig van de vorige eeuw.

De Grote Zaal vertelt in sobere indringende stijl het verhaal van de bejaarde weduwe Geertruide van der Veen, die haar laatste levensfase doorbrengt in een verpleeghuis. Het verhaal wordt beurtelings verteld door Geertruide zelf en haar dochter Helena, die in Parijs woont.
‘Waar ben ik eigenlijk? Hoe ben ik hier gekomen? Ik kan het me niet herinneren. Het lijkt wel een ziekenhuis, want het was zeker een verpleegster die vanmorgen bij mijn bed stond. Ik deed of ik sliep. Ze is weer weggegaan. Het zijn allemaal oude mensen. Zoals ik. Oude vrouwen, niet prettig om te zien. Een heeft er lange tijd naar me staan kijken. Ik kon haar niet zien, want ik had mijn ogen gesloten, maar ik wist dat ze er stond. Ze heeft zich over mij heen gebogen, ik voelde haar adem op mijn gezicht. Die rook niet goed. Nu zijn ze zich aan het wassen aan fonteintjes. Drie zijn er in de kamer. Er staan zes bedden in het kleine zaaltje’, zo luiden de eerste zinnen uit dit dunne doch indrukwekkende boek De Grote Zaal. Het schetst een indringend beeld van de bejaardenzorg in de jaren 50 van de vorige eeuw en beschrijft hoe de ouderen bij elkaar liggen in een grote zaal van een verpleeghuis. Geertruide ligt met meerdere oudere dames op een slaapzaal, en haar enige privacy is een nachtkastje en het bed waarin zij slaapt. ‘Zou het toch een ziekenhuis zijn? Zes zijn er. Zes witte bedden, zes oude vrouwen.’

Al met al is er geen enkele privacy, en ook geen geld voor particuliere zorg, waardoor zij is aangewezen op het verpleeghuis. Dochter Helena woont in Parijs, en heeft weinig tijd en gelegenheid om haar moeder regelmatig te bezoeken en bij te staan. Toch doet Helena wel wat ze kan, maar zij voelt zich ook machteloos, en verwoordt haar machteloosheid heel treffend met de woorden: ‘Dus alleen door het feit dat ze niet genoeg geld heeft, zei ik, is ze gedwongen nooit meer alleen te zijn? Maar ziet u dan niet dat dat het afschuwelijkste is wat een mens kan overkomen? Bij alles wat ze doet zullen er altijd mensen zijn die naar haar kijken. Iedereen heeft soms behoefte alleen te zijn. Zelfs een dier kan nog in zijn hol wegkruipen.’
Ook van haar persoonlijke bezittingen zoals meubels moet Geertruide noodgedwongen afstand doen, om zo te kunnen bijdragen in de kosten voor het verblijf in het rusthuis.

‘Een huis voor bejaarden’
Naar aanleiding van het boek ‘De Grote Zaal’ werd in november 2010 door Andere Tijden een televisie-uitzending gemaakt over de bejaardenzorg in Nederland, met als titel ‘Een huis voor bejaarden.’ Zowel het boek als de indrukwekkende televisie-uitzending schetsen een bizar en onthutsend beeld van de bejaardenzorg in de vorige eeuw. Deze bejaardenoorden, waar bewoners geen eigen plek hebben, waren heel ‘gewoon’ in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw.
Tot eind jaren 60 was het ook heel ‘gewoon’ dat hulpbehoevende ouderen, verpleegd werden in grote zalen met 30 à 40 bedden, waarbij mannen en vrouwen gescheiden werden. Ook echtparen werden op die wijze gescheiden van elkaar. Privacy was er geheel niet, en overdag moesten de ouderen zich zelf maar wat zien ‘te vermaken’ in een woonkamer.
Met verbijstering heb ik het boek De Grote Zaal gelezen en de televisie-uitzending van Andere Tijden bekeken. Onthutsend en confronterend, temeer ook omdat dit helemaal niet zo lang geleden is geweest. Voor het bekijken van deze uitzending kan gekeken worden op www.geschiedenis24.nl  bij Andere Tijden 11 November 2010.

Ouderenzorg door de eeuwen heen
De ouderenzorg in de huidige vorm bestaat in feite nog maar sinds de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Het eerste moderne bejaardenhuis werd rond 1965 geopend in de Limburgse plaats Eygelshoven. Iniatiefnemer van dit ‘Sociaal Centrum voor bejaarden en alleenstaanden’ was burgemeester H.J. Boijens.
Sinds de Middeleeuwen werden ouderen en zieken verpleegd in de zogenaamde gasthuizen, die oorspronkelijk werden gebouwd door de kerken en later ook door leken. De ouderen en zieken werden verpleegd en verzorgd in grote zalen, en mannen en vrouwen werden hierbij gescheiden. Die situatie zou eeuwenlang zo blijven, tot na de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Nog steeds dragen veel ziekenhuizen de naam gasthuizen.

Verder woonden de bejaarden in de begijnhoven, ook wel hofjes genoemd, in Proveniershuizen en in oude mannen en oudevrouwenhuizen. Een begijnhof was een reeks van  kleine huizen in de buurt van een kapel of kerk, al dan niet omgeven door een muur. Een Proveniershuis was een wooncomplex waar bewoners zich voor een éénmalig bedrag ‘inkochten’ voor levenslang ‘gratis’ kost en inwoning. De bewoners van proveniershuizen werden proveniers of kostkopers genoemd. Proveniers is een Oud-Hollandse benaming voor ‘iemand die van preuves (giften) leeft.’ De kostkoper beschikte over één kleine kamer of woonde op een zaal.

De oudemannenhuizen waren in feite de voorlopers van de bejaardenhuizen en werden voor het eerst gebouwd in de 16e eeuw. De hofjes waren sindsdien uitsluitend bestemd voor de bejaarde vrouwen. Voor bejaarde vrouwen die niet goed voor zich zelf konden zorgen werden later ook oudevrouwenhuizen gebouwd. Deze huizen waren bedoeld als liefdadigheid, en het wonen daarin was meestal kosteloos. Aan het hoofd van deze huizen en van de hofjes stonden regenten. De regels waren streng, de bewoners moesten zich deugdzaam gedragen, kerkbezoek was verplicht, damesbezoek aan de mannen en dronkenschap waren verboden. Bij overtreding van de regels volgde meestal huisarrest. De bewoners woonden meestal op een zaal met slechts de beschikking over een bedstede. Privacy was dus heel ver te zoeken.

Huidige ouderenzorg
Heel veel is er veranderd in de ouderenzorg, alleen de ouderen niet. Zowel toen en nu worden mensen oud en hebben dikwijls extra zorg nodig. Pas na de Tweede Wereldoorlog in de vorige eeuw kwam er wetenschappelijke interesse voor het welzijn van de ouderen. Het aantal ouderen werd steeds groter en de samenleving begon te ‘vergrijzen.’
Toch werden in de jaren 50 van de vorige eeuw nog regelmatig ouderen vervuild, vereenzaamd en verwaarloosd aan getroffen. Ook de toenmalige rusthuizen voor ouderen waren allesbehalve plezierig. De bewoners hadden slechts de beschikking over een bed en een kastje, leefden en sliepen in grote zalen waarbij mannen en vrouwen werden gescheiden. Ook echtparen werden op die manier gescheiden. Vanaf half jaren 60 veranderde de visie op de ouderenzorg en werden op grote schaal moderne bejaardenhuizen gebouwd.
Sinds 2008 is de officiële benaming voor bejaardenhuis ‘woonzorgcentrum’ of ‘woon-zorgcomplex’ en daar wonen ouderen, die extra zorg en verpleging nodig hebben, permanent of tijdelijk. Ouderen die wel redelijk gezond en zelfstandig zijn wonen zoveel mogelijk thuis, in aanleunwoningen of serviceflats. Bewoners van aanleunwoningen of serviceflats kunnen gebruik maken van diensten van het woonzorgcentrum. Zelfstandig wonende ouderen kiezen er dikwijls zelf voor om kleiner te gaan wonen en krijgen dikwijls ondersteuning van thuiszorginstellingen.

Bronnen:
www.wikipedia.org
www.geschiedenis24.nl  Televisieprogramma Andere Tijden  ‘Een huis voor bejaarden’ 11 november 2010

Meer artikelen door Miny Vroegindewey:

• De geschiedenis van de achternaam
• Oorlogsmisdadigers! Wie zijn ze?
• Napoleon in begrijpelijke taal
• Van dierenvel tot Haute Couture
• Van schrijfmachine tot computer
• Tijdschrift Napoleon in Nederland
• Verbanning Napoleon naar Sint Helena
• Het geslacht Bonaparte
• Joséphine: grote liefde van Napoleon
• Huispersoneel vroeger en nu

No related posts.

Related posts brought to you by Yet Another Related Posts Plugin.