Palmyra en de Bel-tempel: geschiedenis in het kort

Woestijnstad Palmyra in Syrië is momenteel in handen van Islamitische Staat. Deze extremisten verwoestten daar de eeuwenoude tempel van Bel. Een schets van de historische plek die in gevaar IS.

Palmyra is een oase in de woestijn. Een kruispunt van verschillende culturen. Palmyra maakte deel uit van de Zijderoute, de lange en beroemde handelsweg die liep van Oost-Azië tot aan de Middellandse Zee.

Palmyra

Blik op Palmyra. 2008, by James Gordon from Los Angeles, California, USA (Palmyra, Syria) [CC BY 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.0)], via Wikimedia Commons.

De oudste archeologische vondsten op deze plek gaan terug tot ongeveer 7500 voor Christus.

Tussen 2000 en 1500 voor Christus wordt voor het eerst verwezen naar een stad genaamd ‘Tadmor’. Deze naam zou afgeleid zijn van het Semitische woord voor dadels (tamar). Deze dadels groeiden aan de palmbomen die de stad omringden.

Palmyra

Plinius de oudere maakt in de eerste eeuw van onze jaartelling in zijn geschriften melding van ‘Palmyra’. Deze naam voor de stad in de woestijn werd gebruikt in de hele Grieks-Romeinse wereld. Mogelijk was Palmyra een vertaling van ‘Tadmor’. Het verwijst naar het Griekse woord voor palm: Palmare.

Palmyra kwam voor het eerst tot bloei gedurende de hellenistische periode. Van 312 tot 64 voor Christus hoorde het bij het Seleucidische Rijk. Dit koninkrijk was gesticht door en genoemd naar een generaal van Alexander de Grote: Seleucus I Nicator (±358-281 v. chr.).

Daarna kwam Palmyra in Romeinse handen. Van de eerste eeuw voor tot twee eeuwen na Christus vervulde de woestijnstad een belangrijke functie in het Romeinse Rijk als buffergebied tegen de Perzen. De handelskaravanen van de Palmyreners onderhielden goede contacten met Rome, maar ook met de naburige Perzische Parthen en Sassanieden. Bovendien leverden zij contingenten kameelruiters aan het Romeinse leger.

Palmyra kameel

Kameel in Palmyra. Foto genomen op 15 juni 2008 door reibai. Bron: creative commons.

Palmyra, dat al welvarend was, werd nog rijker gedurende de Romeinse periode. Dit wordt weerspiegeld in de bouw van:

  • een straat met triomfbogen van één kilometer lang
  • een theater
  • een marktgebouw
  • stadsmuren
  • de Bel-tempel
Bel-tempel

Bel-tempel in 2008. By upyernoz (Flickr) [CC BY 2.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/2.0)], via Wikimedia Commons.

Bel-tempel

De Bel-tempel was met gemak het grootste complex in Palmyra. Het bestond uit de eigenlijke tempel en een groot ommuurd terrein. De tempel was gewijd aan de Palmyreense triade van Bel (de oppergod), Jarchibol (de zon) en Aglibol (de maan). Alleen priesters mochten er komen. De gelovigen verbleven op het terrein rondom de tempel. Hier bevonden zich de restanten van altaren en bassins voor rituele wassingen. Verder was er een grote zaal voor feesten en partijen.

Het tempelcomplex liet de mengcultuur die Palmyra kenmerkt goed zien. Van buiten zag de tempel er Romeins uit: een door zuilengangen omgeven gebouw op een hoog podium met trappen aan weerszijden. Uitbundig versierd met Korintische kapitelen, wijnranken en ander beeldhouwwerk.

De torens die aan één kant boven het dak uitstaken, weken echter af van een typisch Romeinse tempel. Waarschijnlijk gebruikten priesters ze als platform om het offerritueel aan de goden te bekijken en goed te keuren. De torens leken op de Babylonische tempeltoren, de ziggoerat, waarop een offerschrijn voor de godheid waaraan de tempel gewijd was, stond. Nog een duidelijke link met Babylon is het feit dat de tempel in Palmyra gewijd is aan Bel. Hij was een van de belangrijkste Babylonische goden.

Palmyra werd ooit geregeerd door een koningin.

Zenobia

Zenobia

‘Koningin Zenobia’s laatste blik op Palmyra’. Door Herbert Schmalz (1856-1935). Bron: wikimedia commons.

De uit Palmyra afkomstige generaal Odeanathus  verdreef in 260 de Perzen uit het Romeinse Rijk. Als beloning daarvoor werd hij door keizer Gallienus tot bevelhebber van alle Romeinse troepen in het oosten benoemd. Nadat hij in 267 onder verdachte omstandigheden stierf, werd zijn vrouw Zenobia regentes namens hun zoon Wahballat. Zij breidde het machtsgebied van Palmyra kortdurend uit tot in Klein-Azië en Egypte. Zenobia heerste in feite over een onafhankelijk koninkrijk.

Toen zij echter voor haar zoon de titel ‘Augustus’ claimde, een titel die alleen aan keizers voorbehouden was, dwong zij de toenmalige Romeinse keizer Aurelianus tot ingrijpen. Hij zond een leger dat haar versloeg en gevangen nam. Ze werd naar Rome gebracht. Daar zou ze tijdens Aurelianus´ militaire triomftocht in gouden kettingen tentoon zijn gesteld. Wat er daarna met haar gebeurde weten we niet. De verhalen over haar lot lopen uiteen:

  • Ze stierf aan een ziekte of als gevolg van hongerstaking.
  • Ze werd onthoofd.
  • Aurelianus was genadig, liet haar vrij en gaf haar een villa waar ze nog lang en gelukkig leefde.

Palmyra door de eeuwen heen

In de vierde eeuw was Palmyra een christelijk bisdom in het Romeinse Rijk dat afgevaardigden zond naar het concilie van Nicea in 325.

Voordat Palmyra onderdeel werd van het moderne Syrië heeft het bij uiteenlopende rijken gehoord:

  • Seleucidische Rijk: 312 – 64 v.chr.
  • Romeinse Rijk: 64 v.chr. – 395
  • Oost-Romeinse Rijk: 395- zevende eeuw
  • Arabische vorstendommen: zevende – dertiende eeuw
  • Mammelukken: dertiende eeuw – 1516
  • Ottomaanse Rijk: 1516-1916
  • Frans mandaat: 1920-1946
  • Syrië: 1946-

De onherstelbaar beschadigde tempel van Bel was de meest complete tempel uit zijn tijd. Bovendien vertelt de tempel een belangrijk deel van het verhaal van Palmyra. Zijn vernietiging is een groot verlies. Het is te hopen dat Palmyra niet verder beschadigd of zelfs vernietigd wordt. Dat verdient deze bijzondere oase uit de oudheid niet.

Wist je dat Bel heer betekent?

Bel of ‘heer’ was de bijnaam van Mardoek, de god van de stad Babylon. Van een god die zon bracht in het voorjaar, ontwikkelde hij zich tot god van de wijsheid, maar ook van geneeskunde, rechtspraak en irrigatie. Hij was een ambitieuze god die het tot oppergod wist te schoppen.

Bel, ofwel Mardoek,  voorkwam dat de eerste moeder Tiamat de overige goden die zij samen met haar gemaal Apsu (de eerste vader) tot leven had gewekt weer uit de weg zou ruimen. Hij doodde haar en schiep uit de ene helft van haar lichaam de hemel en uit de andere helft de aarde. Omdat hij hen gered had, gunden de andere goden hem de heerschappij over de hele wereld.

Audiotour Palmyra

izi Travel heeft een mooie audiotour ontwikkeld waarmee je (de geschiedenis van) Palmyra beter leert kennen. Zonder dat je er naartoe hoeft.

Bronnen

Bandini, Ditte en Giovanni, Wie is wie in de hemel. De godenwereld van A-Z (München 2000/ vertaling Rijswijk 2006)

Feyter, Theo de, Syrië. Een geschiedenis in ontmoetingen en plaatsen (Amsterdam 2008)

Trouw (trouw.nl)

Wikipedia (wikipedia.org)

[bol_product_links block_id=”bol_55e825dba9a42_selected-products” products=”1001004006156638,1001004002134560,9200000009905015,1001004009145202,9200000033740779,1002004000123361″ name=”Palmyra” sub_id=”” link_color=”003399″ subtitle_color=”000000″ pricetype_color=”000000″ price_color=”CC3300″ deliverytime_color=”009900″ background_color=”FFFFFF” border_color=”D2D2D2″ width=”600″ cols=”3″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!