Pandemonium van Expressionisme in Essen

NoldeIn het Duitse Essen kan men momenteel de prachtige expositie Im Farbenrausch zien. Deze tentoonstelling behandelt de relatie tussen de Noorse schilder Edvard Munch, het Fauvisme en de (Duitse) Expressionisten.

Door zorgvuldig geselecteerde werken uit internationale collecties naast elkaar te zetten, komen de overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende artistieke benaderingen van deze verschillende schilders zeer goed tot uitdrukking.

Im Farbenrausch is waarlijk een pandemonium van kleur. Het is een bijzondere, modern vorm gegeven en zeer stijlvolle expositie met veel werk van  o.a. Matisse, De Vlaminck, Derain, Kandinsky, Heckel, Kirchner en Marc etc.

De tentoonstelling wiFolkwangl door het naast elkaar plaatsen van zorgvuldig gekozen schilderwerken laten zien hoe verwant en eender de diverse visuele artistieke concepten waren, maar geeft tegelijk aan hoe verschillend de aanpak der kunstenaars ook steeds was.

De circa 150 schilderijen spatten werkelijk van de muur af terwijl de sculpturen ook sterk opvallen. De tentoonstelling focust in het bijzonder op de nieuwe benadering van het kleurgebruik in de schilderkunst. Vooral in de periode 1905 tot 1911 begonnen artiesten namelijk op een vernieuwende, modernere manier te werken met kleur. De functie en het belang van kleur werden anders dan voorheen. Dit begon met de zogenaamde grondleggers van het Modernisme: Cézanne, Gaugain, Van Gogh en Signac. Daarna kwamen de zo geheten Fauvisten steeds sterker naar voren. Deze schilders wilden geen klassieke, naturalistische afbeeldingen van de natuur meer vervaardigen. Ze ontwikkelden daarom een nieuwe, revolutionaire schilderstijl met een innovatief, onderscheidend gebruik van kleuren.  Men bevrijdde zich van het Postimpressionisme en bedacht zelf een innovatieve stijl. Deze artiesten werden de “Wilde Beesten'”van de Franse kunst genoemd, ook wel “Fauves”geheten. Matisse distantieerde zich met deze nieuwe, innovatieve stijl van het ‘verouderde’ Pointillisme  door naast korte ook lange penseelstrepen te introduceren in zijn werk.

De tentoonstelling in Essen laat zien hoe deze moderne schilders uit het begin van de 20ste eeuw in Frankrijk en Duitsland de kunstwereld ingrijpend veranderden. Kleur werd een design-element en het belangrijkste middel om innerlijke ervaringen tot uitdrukking te laten komen (expressionisme). Men wilde niet langer een vluchtig beeld van een motief neerzetten zoals de Impressionisten dat deden, maar juist het blijvende karakter van de dingen door middel van kleur naar voren brengen.

Kees van Dongen

Van Dongen

handtekening van Kees van Dongen uit 1918. Bron: Wikipedia.

De Fauvisten waren sterk beïnvloed door Vincent Van Gogh en diens felle kleurgebruik. Deze ‘wilde’ Fauvistische kunstenaars stonden in zekere zin aan de basis van de moderne kunst en herdefinieerden  de verhouding tussen de natuur en kunst door in hun schilderijen een zeer krachtvol spel van kleuren tot uitdrukking te laten komen. Opvallend daarbij is dat de kleuren van de Fauvisten amper met elkaar gemengd werden. Ze bestaan eigenlijk geheel op zichzelf, iets wat zeer opvalt in hun schilderijen. De bekende Nederlandse schilder Kees van Dongen  sloot zich in 1906 aan bij de Fauvisten. In het Folkwang museum zijn verschillende prachtige werken van hem te zien. Een feest voor het oog, zo veel is zeker.

Ondanks hun grote invloed op de kunst hebben de Fauvisten maar kort bestaan. Matisse werkte nog het langst door in de stijl van het Fauvisme. Later borduurde de Cobra-beweging (Appel, Corneille etc.) nog wel door op de stijl die de Fauvisten hadden bedacht, maar helemaal identiek was het niet.

Die Brücke

De kunstenaars van de Duitse Brücke-beweging waren sterk verwant aan de Fauvisten en richtten zich vooral op de spontaniteit van het schilderen op zich. Zij propageerden (net als de Blaue Reiter beweging van Kandinsky) een onmiddellijke en onversneden schilderwijze. Men wilde nieuwe artistieke vormen scheppen om zo datgene wat essentieel was weer te geven in schilderijen.

De schilders van Die Brücke, waarvan er veel te zien zijn in het Folkwang Museum, gingen in hun ongeremde gebruik van kleur nog verder dan hun Fauvistische collega’s. Hun grote voorbeelden waren Van Gogh, Gauguin en Munch. Ze hielden, net als de Fauvisten, veel van exotische en primitieve kunst en gingen tegen alle maatschappelijke normen in met heftige straatscènes en afbeeldingen van vaak onesthetische, naakte mensen die op een rauwe en bijzondere manier werden weergegeven.

In 1907 raakten de schilders Erich Heckel en Emil Nolde van Die Brücke in contact met de aartsvader van het Expressionisme, de Noor Edvard Munch. Munch was vaak in Duitsland waar hij veel exposeerde. Toch hebben Munch en de artiesten van Die Brücke nooit samen geëxposeerd. Wel is Munch duidelijk een inspiratiebron geweest voor de schilders van Die Brücke. Dat ziet men ook terug in de vele werken in het Folkwang Museum.

Munch

Edvard Munch (1933), door Anders Wilse. Bron: Wikipdia.

In het museum hangen ook schitterende werken van Munch. In het begin van zijn loopbaan werd Munch beïnvloed door het symbolisme en het impressionisme. Zijn schilderijen worden wel post-impressionistisch genoemd, maar Munch was toch ook in grote maten de motor en het brein van het expressionisme.

Hoewel Munch’s schilderijen op een ruwe wijze esthetisch mooi zijn, ziet men er ook dikwijls aan af dat hij een getormenteerd man moet zijn geweest. Zijn kwellingen zijn echt voelbaar op het canvas  Munch was immers niet bepaald een feestnummer, want zijn leven ging niet over rozen. Zijn ouders stierven jong en hij zelf kende behoorlijk wat psychisch leed.

In zijn werk gaat het daarom vaak over de tegenstelling tussen leven en dood en er komt ook veel angst en onzekerheid in voor. Denk maar eens aan Munch’s bekende werk De Schreeuw waar de emoties werkelijk van af spatten.

Zoals wel meer geniale kunstenaars was Munch een zeer gevoelig mens met een labiel zenuwstelsel die het niet makkelijk had met zichzelf en de wereld. In 1908 kreeg hij een zenuwinzinking en werd daarom in een Deens rusthuis opgenomen. Ook had hij last van depressies. In zijn werk kwam dit alles tot uitdrukking in de thema’s dood, emotie, angst en obsessie etc.

In het Folkwang museum vallen diverse door Munch vervaardigde schilderijen van  naakte mensen te zien. Wat daarbij opvalt is de ruwe onbeschaamdheid van de ontklede personages.  Zijn geklede mensen hebben meer stijl, maar blijven toch veel karakter uitstralen. Dat is zeer typisch voor het werk van Munch mag men wel zeggen.

Alle schilders uit de kleurenexplosie van het Folkwang Museum hebben hun sporen meer dan verdiend in de kunstgeschiedenis, maar een paar schilders steken er op deze expositie toch bovenuit: Van Gogh, Matisse en vooral Emil Nolde. De schilderijen Die Ernte, Kornfeld mit Schnitter, Der Garten des Hospitals von Saint-Rémy en Porträt Armand Roulin van Van Gogh laten perfect zien wat expressiviteit en kleur in schilderijen allemaal te weeg kunnen brengen. Het zal geen enkele toeschouwer onberoerd laten, of men moet volledig afgestompt zijn.

Het absolute topstuk van de Folkwang-expositie is Schiff im Dock van Emil Nolde: een zeer rauw, grof expressionistisch werk met veel karakter. Het laat de massieve, groteske kracht van de zee en de scheepvaart zien. Het doek van Maurice de Vlaminck over het zelfde thema (scheepvaart) is ook indrukwekkend, maar moet het qua rauwheid en puurheid toch afleggen bij Nolde.

Ook de naakte en geklede vrouwfiguren van Matisse maken door hun krachtige, kleurrijke uitstraling indruk op de toeschouwer. Zijn Sitzender Akt schilderij is erg robuust en indrukwekkend qua expressie. Niet te missen voor de echte kunstliefhebber.

‘Ontaarde’ kunst

Fauvism Matisse

La Raie Verte, ook bekend als Mme Matisse door Henri Matisse (1905). Bron: Wikipedia.

Het Folkwang museum werd door de Amerikaanse historicus Paul Sachs in 1932 het “mooiste museum ter wereld”genoemd. Geen gering compliment mag men stellen. In die periode bezat het museum echt een leidende rol in kringen van de moderne kunst. Die rol raakte het echter kwijt toen de nationaal-socialisten van Adolf Hitler de macht in Duitsland overnamen in 1933. Vier jaar later, in 1937, werd alle zogenaamde “ontaarde kunst”die het Folkwang museum bezat in beslag genomen. Alle avantgarde kunst die na 1910 vervaardigd werd, moest het museum inleveren. 1400 werken  van o.a. Kirchner, Heckel, Kandinsky, Marc, Nolde en Schmidt-Rottluff raakten reddeloos verloren door de nazi’s en de oorlog. Na de oorlog probeerden de nieuwe directeuren van het museum deze schade op te vangen door vele nieuwe werken aan te schaffen. Het lukte hen zelfs om verschillende schilderijen die weggehaald waren in 1937 terug te kopen en weer in het museum ten toon te stellen. Van deze inspanningen kunnen bezoekers tot op de dag van vandaag komen genieten.

De Im Farbenrauschexpositie in Essen is zeer geslaagd mag men wel zeggen. De weliswaar mooie catalogus die bij deze tentoonstelling hoort, weet dat echter niet 100% over te brengen. Het is een mooi boek, maar wie de tentoonstelling heeft gezien zal er verder niet door onder de indruk raken. Wellicht kan men de pracht van zo’n tentoonstelling gewoonweg niet vatten in een boekwerk. Daarom is het ook beter om gewoon naar Essen af te reizen en het Folkwang museum te bezoeken. Men zal het zich niet beklagen. De catalogus kan men dan voor gezien houden. Er gaat immers niets boven echte kunst. Kitsch en middelmatige artisticiteit is er tegenwoordig immers al genoeg. De ‘wilde beesten’ van de moderne kunst (Fauvisten) moet men niet op televisie of in een boek bestuderen maar in het echt, hoe gevaarlijk dat voor de geest ook kan zijn …

De tentoonstelling Im Farbenrausch – Munch, Matisse und die Expressionisten is te zien van 29-9-2012 tot en met 13-01-2013

Museum Folkwang, Museumsplatz 1, 45128 Essen

http://www.museum-folkwang.de/

http://www.folkwang-im-farbenrausch.de/de/ausstellung/ausstellung.html

Openingsbeeld: schilderij door Emil Nolde, Blumengarten (ohne Figur, 1908). Bron: Wikipedia.

Schrijf je in voor TOEN!