Petra Tentoonstelling in Leiden

De Jordaanse sprookjesstad Petra kennen veel mensen uit de film Indiana Jones and the Last Crusade. Momenteel is er in het Leids Museum van Oudheden een expositie te zien over deze bijzondere locatie die niet voor niets op de Unesco Werelderfgoedlijst staat. Een aanrader.

JonesDe in Jordanië gelegen stad Petra is een van de grote wonderen uit de Klassieke Oudheid. Deze in steen uitgehouwen stad is altijd een bron van inspiratie geweest voor Kunstenaars, Romantici en Bohémiens. Ook in de 20ste en 21ste eeuw kwam Petra vaak voor in films, boeken en schilderijen. Voorbeelden daarvan zijn Indiana Jones and the Last Crusade, Transformers, Arabian Nights , Mortal Kombat en Sinbad and the Eye of the Tiger. Ook in stripboek Kuifje speelt de Jordaanse stad Petra een rol (Cokes in Voorraad),  terwijl de Sisters of Mercy er een videoclip hebben opgenomen. Momenteel is er in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden een prachtige tentoonstelling te zien over deze woestijnstad, getiteld Petra, wonder in de woestijn. Voor de expositie zijn 151 topstukken uit Jordanië overgebracht naar Leiden.

Op 8 oktober jongstleden opende de Jordaanse prinses Sumaya de expositie samen met voormalig vorstin Beatrix.  De Petra-tentoonstelling was vorig jaar al in het Zwitserse Bazel te zien. Het was in 2012 namelijk precies 200 jaar geleden dat de Zwitser Johann Burckhardt Petra herontdekte en opnieuw onder de aandacht bracht van de Westerse wereld. De Nederlandse kunstenares Gerti Bierenbroodspot werkte ook mee aan de tentoonstelling over Petra. Ze woonde  tien jaar lang in deze mythische stad, schilderde er vaak en deed er zelf ook archeologisch onderzoek. In een speciaal ingerichte zaal in het museum is veel van Bierenbroodspot’s werk  te zien. Haar schilderijen zijn duidelijk sterk beïnvloed en geïnspireerd door de sprookjesachtige en geheimzinnige Jordaanse woestijnstad. Al bij al een grote aanrader.

Tijdloze stad

Tijdens de opening van de Petra-tentoonstelling in Leiden overhandigde de Jordaanse prinses Sumaya een mozaïekvoorstelling van een bloem aan prinses Beatrix, die vroeger als student schuin tegenover het museum woonde. Tijdens haar speech vertelde prinses Sumaya dat Petra tijdloos is, waarna ze nog een stap verder ging door te zeggen dat tijd eigenlijk niet bestaat. Daarbij haalde ze de Noorse ontdekkingsreiziger Thor Heyerdahl aan die zei dat wanneer hij zich in de natuur bevond, er geen hier en nu bestond en ook geen begin en eind. Heyerdahl: “Ik ben nooit in staat geweest om de betekenis van “tijd” te begrijpen. Ik geloof niet dat het bestaat. Ik heb dit steeds opnieuw gevoeld wanneer ik alleen was in de natuur. Bij zulke gelegenheden bestaat de tijd simpelweg niet en de toekomst evenmin.”

Op die manier bekeken, is Petra zeker tijdloos te noemen. Wie kijkt naar de al eeuwen bestaande Jordaanse stad, die beseft dat de Sprookjes van Duizend en Eén Nacht echt bestaan en compleet ontsnappen aan de grip van de tijd.  Het lijkt of de klok geen vat op deze stad heeft gehad en dat in de toekomst ook niet zal krijgen. De in zachte rotsformaties uitgehouwen gebouwen zijn eeuwen geleden verlaten, maar geven desondanks de indruk alsof ze ieder moment weer in gebruik kunnen worden genomen. Zo bewoonbaar en levensecht zien ze er nog uit.

Goud, Mirre en Wierook

Petra

Klooster in Petra, door Jordan Klein. Bron: Wikimedia

De Nabateeërs , die Petra gebouwd hebben, waren een volk uit de Klassieke Oudheid dat woonde in het Midden-Oosten. Er is verder weinig tot niets over hen bekend. Hun rijk strekte zich uit over het gebied dat nu Israël, Jordanië, Syrië en Saoedie-Arabië beslaat.  De Nabateeërs werden rijk doordat Petra op een strategische plaats op de vermaarde Karavaanroute lag waardoor zij handel konden drijven met voorbij trekkende volken. De verkoop van Mirre, Wierook, Chinese zijde en Goud bracht hen grote welvaart. De Nabateeërs maakten zich onmisbaar in het gebied door in de hete woestijn de watervoorziening op een zeer handige manier te controleren en te monopoliseren.  Ze hielden hun waterreserves strikt geheim voor andere volken en wisten de Romeinen op Asterix-achtige wijze om de tuin te leiden toen ze naar water zochten.  Ook hieven ze tol aan de ingang van de smalle kloof (Siq) waarlangs Petra bereikt werd. Ook dat zorgde voor veel inkomsten en rijkdom.

De Nabateeërs waren briljante handelaren, maar niet agressief. Ze wisten door middel van diplomatie en onderhandeling vaak tot een vergelijk te komen met andere volken. Daardoor hebben ze relatief weinig oorlog gevoerd wat de culturele en technische ontwikkeling ten goede kwam. Nabateërs  hadden bijvoorbeeld voor zichzelf een vooruitstrevend waterleidingsysteem aangelegd  dat perfect werkte. Ook beschikten ze over verwarming wat hen in staat stelde de koude winters in de woestijn goed door te komen.

Geen Literatuur

De Nabateeërs hebben geen literatuur achter gelaten en hun tempels hadden geen inscripties.  Wel weten we dat  hun rijk door de Romeinen in 106 na Christus geannexeerd werd en dat ze een Semitische taal spraken die verwant is aan het Arabisch. Ze hadden altijd veel contact met andere volken.  Resultaat daarvan was dat de Nabateeërs veel invloeden uit het Oude Griekenland en het Oude Rome overnamen en dat mengden met hun eigen wat soberder stijl. Dat leidde er toe dat de Grieken en Romeinen zich bij de Nabateeërs bijna letterlijk thuis voelden wat de onderlinge verstandhoudingen en handel weer ten goede kwam.

Het woord Petra is afkomstig uit het Grieks en betekent Rots. Rotsen waren in de religie van de Nabateeërs zeer belangrijk. Hun machtigste goden zagen er dikwijls ook uit als rotsen en hadden soms zelfs een vierkante vorm, hetgeen men niet bij veel godsdiensten tegenkomt.

In de 6e eeuw werd Petra grotendeels door een aardbeving verwoest.  In de eeuw daarna ging de stad geleidelijk ten onder. Ook het feit dat de Romeinen zeeroutes ontdekten om goederen en legers te vervoeren en dus niet meer langs Petra hoefden, was niet goed voor de strategische handelspositie van Petra. In de 12e eeuw bouwden de kruisvaarders er nog wel een kasteel, maar daarna verdween Petra voor lange tijd uit het Westerse blikveld.

Herodotus

Reland

Adriaan Reland. Bron: Wikipedia

Petra was dus al eeuwen bekend bij Westerlingen. Herodotus schreef al over de stad , maar al die kennis en interesse ebde later weer langzaam weg tot de Zwitser Johann Burckhardt in 1812 de stad weer opspoorde. Vreemd genoeg kreeg hij daarbij indirecte hulp van een Nederlander. Bij zijn studie naar Petra waren het immers een boek en een kaart van de cartograaf en hoogleraar Oosterse Talen Adriaan Reland die Burckhardt  op het juiste spoor van Petra zetten. Reland had een eeuw voor Burckhardt via logisch denkwerk vrij goed vastgesteld en beschreven waar Petra moest liggen en had zelfs een kaart van de locatie gemaakt. Op basis van dat Nederlandse verslag kon Burckhardt Petra vrij snel lokaliseren. Ironisch genoeg is Reland zelf nooit Nederland uit geweest! Een buitengewoon knap staaltje theoretisch denkwerk bracht hem echter toch op het spoor van Petra.

Om geen argwaan op te wekken, niet gewelddadig tegemoet te worden getreden en Petra goed te kunnen bestuderen had Burckhardt zich verkleed als moslim, met een baard, Islamitisch gewaad, en een tulband op zijn hoofd. Omdat hij ook een vreemd accent had en men hem niet ten volle vertrouwde, zei hij tevens dat hij uit India kwam en graag een bokje wilde offeren bij het graf van een profeet. Zo kon hij de oeroude stad veilig binnen gaan en onderzoek doen.

Inmiddels is er wetenschappelijk veel meer bekend over deze oeroude, mythische stad. Toch is veel ook nog ongewis. Momenteel is namelijk nog maar 5 procent van de oud stad opgegraven. Een schat aan informatie ligt mogelijk nog op ontdekking te wachten. Wellicht komen we in de toekomst dus nog meer over Petra te weten als deze opgravingen voltooid zijn.

Indiana Jones en Kuifje

Kunstenaars, schrijvers en schilders zijn altijd gefascineerd en beïnvloed geweest door Petra. Op de tentoonstelling in Leiden ziet men daar verschillende voorbeelden van. Tekeningen en schilderijen van de Jordaanse woestijnstad door de Nederlander Famars Testas en de Romantische Schot David Roberts aan het begin van de tentoonstelling laten zien wat Petra bij kunstenaars teweeg bracht. Dit wordt aangevuld met een exemplaar van Reland’s kaart en boek waarmee Burckhardt Petra wist terug te vinden. Een fascinerend stuk historie dat de expositie zeer aantrekkelijk maakt. Ook de borstbeelden van Burckhardt (zonder en met Arabische kleding) mogen er zijn. Het maakt de realiteit van die dagen zeer tastbaar en levendig.

Burckhardt

Johann Burckhardt. Bron: Wikipedia

Wat verder opvalt aan de tentoonstelling is dat de prachtige foto’s van het huidige Petra mooi zijn verweven met de eeuwenoude objecten uit de tijd der Nabateeërs. Dat zorgt er voor dat men zich bijna in het echte Petra waant.  Interessant om te weten is dat de gebouwen die men tegenwoordig in Petra ziet, en zoals we ze kennen uit Indiana Jones en Kuifje, er vroeger heel anders uitzagen dan nu. In het verleden waren ze bedekt met stuc en specie dat met bonte kleuren beschilderd was. Het moet een waar kleurenspektakel zijn geweest waar alleen nog maar wat kleine overblijfselen van bewaard gebleven zijn.

Op de expositie ziet men veel invloeden uit de Griekse en Romeinse Klassieke Oudheid terug: Pilaren, adelaars, Griekse muzen en maskers, plus schitterend vormgegeven lichamen.  Sommige van die Klassieke, torso’s hadden oorspronkelijk een mannelijke vorm, maar werden vervolgens door de Nabateeërs wel eens tot vrouwenlijf omgevormd. Dat was geen probleem in hun cultuur.

Het klassieke, westerse realisme uit de oudheid werd regelmatig afgewisseld met de sobere en abstracte vormen uit de Nabatese nomadentijd. Ook zitten er wat Arabische invloeden in. Soms ziet men namelijk een klassiek tafereel waar een klein detail van bijvoorbeeld een insect (sprinkhaan) in zit verwerkt. Zo’n insect zouden de Grieken er niet ingezet hebben wat dus duidelijk een eigen toevoegsel is van de Nabateeërs. De combinatie maakt hun stijl uniek in de wereld.

Een ander uniek verschijnsel in Petra is het feit dat er in deze stad geen echte scheiding bestond tussen leven en dood. Bij het soldatengraf in Petra ziet men namelijk dat er rond de militaire begraafplaats ook woonhuizen stonden. De doden en de levenden woonden in Petra simpelweg door elkaar. Bij de Grieken en de Romeinen was dit ondenkbaar hetgeen Petra en de Nabateeërs zeer bijzonder maakt.

Beatrix en Gerti Bierenbroodspot

Prinses Beatrix en de Jordaanse prinses Sumaya bij de opening van de tentoonstelling 'Petra wonder in de woestijn. Bron: Rijksmuseum van Oudheden.

Op de Petra-tentoonstelling in Leiden hangen twee schilderijen van kunstenares Gerti Bierenbroodspot die afkomstig zijn uit de Koninklijke collectie. Beerenbroodspot heeft ze in het verleden aan Beatrix en Claus geschonken. Claus koos een werk van het Amfitheater in Petra en Beatrix een afbeelding van een rotswoning The Birdgoddess Temple). Een paar andere werken van Bierenbroodspot zijn vernoemd naar de Nederlandse kunstenaar M.C. Escher omdat de decoraties in Petra wel wat weg hebben van het werk van deze Hollandse meester.

De zaal met werk van schilderes Bierenbroodspot geeft de tentoonstelling duidelijk wat extra cachet. Het zorgt voor een duidelijke link met onze tijd en maakt alles zeer levendig en actueel. Bierenbroodspot verbindt met haar persoon ook Nederland en Jordanië met elkaar. Ze werd voor haar werk immers zowel door de overleden Jordaanse koning Hussein als door voormalig vorstin Beatrix geridderd. Op de opening van de Petra-tentoonstelling droeg  Bierenbroodspot daarom ook de onderscheidingen die ze van beide vorsten heeft gekregen. In Petra mag ze als blijk van erkenning ook een atelier gebruiken waar ze vroeger zeer vaak kwam. De aantrekkingskracht van Petra ligt voor Bierenbroodspot in het feit dat de stad een sprookjeswereld is. De geheimzinnigheid ervan trekt haar enorm aan.

Gertie Bierenbroodspot verteld over haar kunstwerk 'Petra God Block I' samen met prinses Beatrix en prinses Sumaya. Links achter Wim Weijland, directeur van het museum. Bron: www.bierenbroodspot.com.

Bierenbroodspot kan het naar eigen zeggen ook zeer goed met de Bedoeïenen vinden. Bierenbroodspot: “Ik en de Bedu zijn twee handen op één buik. We zijn vrienden voor het leven. ” Vandaar ook dat ze bedoeïenen soms hun naam laat zetten op haar schilderijen.  In Leiden kan men zien wat voor schitterend effect dat geeft.

Meestal werkt Bierenbroodspot op Chinees rijstpapier. “Dat is zeer praktisch op reis”, vertelt ze. “Je kunt het oprollen en makkelijk meenemen.  Ook bij  frottage (grafische techniek) komt het goed van pas. Je legt het papier dan over een rotstekening en trekt de contouren vervolgens over met potlood, hetgeen een prachtige effect geeft”.

Bierenbroodspot wil de wereld niet verklaren met haar werk. Het is voor haar belangrijker om het mysterie van het leven in haar schilderijen te vieren en naar buiten te brengen dan om het bestaan te duiden en te demystificeren . Bierenbroodspot: “Ik wil wel begrijpen, maar niet weten.”

Kunst is voor haar een ontdekkingsreis en een avontuur. Niet voor niets komt ze uit een familie van ontdekkingsreizigers. In tijden dat sommigen nog dacht dat men van de wereld kon afvallen als men te ver ging, begeleidde een van haar voorvaderen met zijn schip “Het Wapen van Hoorn” zelfs de schipper van de Bontekoe  en voer naar Kaap de Goede Hoop ”.

Met haar werk wil ze nu in Leiden haar eigen ontdekkingsreis naar Jordanië aan de toeschouwers laten zien.  Bierenbroodspot: “Petra en omgeving  vormen het mooiste landschap dat ik ken. Toen ik er voor het eerst kwam, ervoer ik een vreemd gevoel van herkenning. Het was net of ik in mijn eigen schilderijen stapte.”

Fascinerend aan de tentoonstelling in Leiden is verder dat men er enkele grote beelden van Bierenbroodspot ongestraft mag aanraken. Haar witte en goudkleurige “Klassieke” hoofden, gemaakt van albast, mag men van de kunstenares vrijelijk met de hand beroeren, iets wat men zelden kan in een museum.  Toch is het niet zo gek als het lijkt. Zoiets hoort eigenlijk helemaal bij een archeologische tentoonstelling. Zelf voorwerpen betasten en beoordelen is iets wat archeologen beroepsmatig bepaald niet onbekend zal voorkomen. Zo moet Burckhardt, de Zwitserse herontdekker van Petra, het twee eeuwen terug ook gedaan hebben.

Nu hebben Nederlandse geïnteresseerden eindelijk zelf ook de kans om op een goedkope manier eens het mythische Petra te bezoeken en ‘archeologisch’ onderzoek te doen. Zonder dure overnachtingen en vliegreizen kan men deze legendarische stad thans eens zelf bewonderen.  Kuifje en Indiana Jones gingen u al voor. Dat kunt u niet op zich laten zitten. Wat zij konden, kan u ook. Ook in u schuilt een superheld. Ga dus snel naar de mythische stad Petra en pak die buitenkans. Deze oeroude wonderstad werd onlangs immers herontdekt …. in Leiden.

http://www.rmo.nl/petra

http://www.bierenbroodspot.com/news

 

 

Schrijf je in voor TOEN!