Plinius – De wereld, Naturalis historia

In 37 boeken legde Plinius de Romeinse kennis van de natuur vast in Naturalis historia. De Wereld is de Nederlandse vertaling van dit opmerkelijke werk.

Als je van iemand kunt zeggen dat hij in het harnas is gestorven dan is het Plinius de Oudere (ca. 23-79 na Chr.). De Romeinse krijgsheer viel weliswaar niet op het slagveld maar de ‘gedreven onderzoeker’ ging ten onder met de vuurspuwende Vesuvius op zijn netvlies. Toen hij de eerste wolken boven de vulkaan had gezien, was hij niet gevlucht want deze natuurramp had hem juist als een magneet aangetrokken. Het was de kans om een fenomeen te bestuderen waarover hij later zou kunnen schrijven en die mogelijkheid liet hij niet lopen. De expeditie werd hem fataal.

Discipline en durf

In het nawoord van De wereld, de vertaling van Naturalis historia, lezen we dat Plinius de grenzen opzocht van het menselijke; hij is een uiterst gedisciplineerd en toegewijd man die zo min mogelijk slaapt om zoveel mogelijk te kunnen werken. Hij wilde alles verzamelen en op schrift stellen wat de oude natuurvorsers hadden onderzocht en vastgelegd. Het resulteerde in een werk dat een overzicht geeft van de stand van de Romeinse wetenschap in de eerste eeuw.

“De verdienste van het boekwerk ligt in de durf om informatie die tot dan toe overal verspreid lag in een verband te brengen en toegankelijk te maken ten dienst van de mensheid.”

De natuur is het leven

“De natuur, dat wil zeggen het leven zelf, wordt hier beschreven”, schrijft Plinius zelf in de brief waarin hij het werk aan -de latere keizer- Titus opdraagt. Die natuur omvat meer dan wat nu onder de noemer biologie wordt gevat. Plinius schaart hieronder ook kosmologie, geografie, antropologie, geneeskunde en zelfs beeldende kunst. In 37 boeken beschrijft hij een uiteenlopend scala aan onderwerpen.

Plinius’ boek had een grote invloed op auteurs na hem. Tot in de late middeleeuwen putten zij uit Naturalis historia, zoals ook Jacob van Maerlant indirect deed.

“De pegasus is een afschuwwekkend dier dat voorkomt in Ethiopië, zegt Plinius in zijn boek over de natuur.”

Jacob van Maerlant (ca. 1235-ca. 1300), Der naturen Bloeme

Hij was niet selectief in zijn kennisoverdracht: “Plinius schrijft vrijwel alles over wat hij ergens heeft gelezen en in zijn uittreksels heeft opgenomen, inclusief de meest bizarre verzinsels en absurde bijgelovigheden.” Die maken het overigens wel aantrekkelijk om te lezen.

“In dreigend gevaar bijten Pontische bevers hun eigen geslachtdelen af omdat ze eten dat ze bejaagd worden om een stof daaruit, door artsen bevergeil genoemd.”

Moralist

Hoewel hij dieren en planten vreemde eigenschappen toeschrijft, is het alleen de mens die hij de maat neemt. Hij spreekt zich uit tegen ijdelheid en decadente uitspattingen, zoals drankmisbruik en seks:

“Bij de menselijke soort hebben de mannen alle mogelijke seksuele afwijkingen – misdaden tegen de natuur, uitgedacht, maar vrouwen abortus. Wij zijn in dit opzicht nog veel gewetenlozer dan wilde dieren!”

Hij is een moralist die de aarde in bescherming neemt en ‘deze moeder van ons allen’ ter zijde wil staan en dat maakt deze klassieke auteur in een bepaald opzicht ook modern.

Bloemlezing

De eerste druk van deze vertaling verscheen in 2004. Het boek is prachtig gebonden en compleet met nawoord van de vertalers, noten, registers en kaarten. Doordat het op stevig maar dun papier gedrukt is, oogt het boek dat 900 pagina’s telt, op geen manier ontmoedigend om op te pakken. Het werk dat de vertalers hebben verzet, is bewonderenswaardig. Als je bedenkt dat De wereld een uitgebreide bloemlezing is, maakt dat de prestatie van Plinius des te opmerkelijker.

Plinius,

De wereld

Naturalis historia

Gelder, J. van, Nieuwenhuis, M. en Peters, T. vertaling

(Amsterdam 2018)

ISBN 978 90 253 0960 2, € 35,00, 900 p.

Athenaeum – Polak & Van Gennep

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!