Romeinen en scheepvaart, soldaten en schippers

Op 8 mei is er in het kader van de Romeinenweek veel te beleven met betrekking tot onze Romeinse geschiedenis. Een gloednieuw evenement is Castellum Hoge Woerd. Hier ligt een Romeins schip uitgestald, met gebruiksvoorwerpen van de kapitein uit de Romeinse tijd. Het castellum is gratis te bezoeken. In Nederland zijn sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw spectaculaire vondsten van Romeinse scheepswrakken gedaan. Dat is geen toeval. De schepen die hier op de bodem van de Rijn terecht kwamen, bleven goed bewaard in de vette rivierklei. Kennelijk was dit een ideale omgeving voor een goede conservering. Scheepvaart in de Romeinse is een van de themas in de wandelgids Romeinse Veldtochten. Hier alvast een voorproefje.

Over de scheepvaart uit de Romeinse tijd is maar weinig bekend. Af en toe zijn er afbeeldingen te vinden van schepen, uitgehouwen in steen. Maar hoe en waar werden die schepen gebouwd? Hoe bewogen ze voort? Er doen verhalen de ronde dat de Romeinen de schepen stroomafwaarts de rivier af lieten dobberen, tot aan de plek van bestemming. Het idee dat de schepen na zo’n enkele reis worden afgezonken op de eindbestemming heeft men laten varen, omdat recente archeologische opgravingen een ander verhaal vertellen. Op dat verhaal gaan we hier verder in.

De meeste schepen

Al in 1576 werden er in Woerden en in 1894 bij Vechten, tussen Utrecht en Bunnik, resten opgegraven van een Romeins schip. In 1912 vond men ten oosten van Leiden, bij de aanleg van het Rijn-Schiekanaal, overblijfselen van een verteerde boot uit de Romeinse tijd. In de jaren ’70 zijn er twee Romeinse schepen gevonden in Zwammerdam. In Woerden werd een achttal schepen en scheepsfragmenten opgegraven in de rivierklei. Bij de aanbouw van de Utrechtse nieuwbouwwijk Leidsche Rijn was het hek van de dam, hier werden zes (delen van) schepen gevonden, waarvan er één in spectaculair goede staat aan ons is overgeleverd.

Sommige schepen werden na jarenlang gebruik afgezonken om als versterking van de oever dienst te doen. Men gaat ervan uit dat de schepen die zijn gevonden in Woerden en in de Meern per ongeluk waren gezonken. Archeologen houden zich nu bezig hoe de schepen navigeerden op de rivier. Voeren ze stroomafwaarts? Er zijn op enkele schepen resten gevonden van roeiplaatsen, en gaten waardoor zeiltuigage gestoken werd. Kleine mastjes duiden er op dat de schepen werden gejaagd. Hoe de Romeinen hun schepen bestuurden weten we niet.

Romeins scheepvaartgereedschap (foto ES)

Romeins scheepvaartgereedschap (foto ES)

Tacitus vermeldt dat er door Germanicus een vloot werd gebouwd. De bemanning bestond uit matrozen, soldaten en Bataafse roeiers. We hebben het over 16 na Chr. Iets later, in 40 na Chr. kwam de Romeinse grens vast te liggen langs de Oude Rijn (wat wij nu Limes noemen). Langs de grensstreek werden forten gebouwd. Aan- en afvoer van troepen, voedsel en bouwstoffen vond per schip plaats. Een druk netwerk van scheepvaart ontstond over de rivier de Rijn. Om voldoende water door de rivier te laten stromen, damden de Romeinen de Waal af.

Romeinse maatvoering ging eeuwen mee

De meeste schepen werden volgens Romeinse principes en maten gebouwd. Het hout kwam in eerste instantie uit het gebied waar de boten hebben gevaren, dus langs de Rijn in het huidige Nederland. Later, in de tweede helft van de tweede eeuw was hout, door de komst van de Romeinen, een schaars goed geworden en werd het vanuit Duitsland ingevoerd. Soms is te zien dat de schepen door de jaren heen zijn gerestaureerd. Een specialist op het gebied van (Romeinse) rivierschepen is Maarten de Weerd. Hij heeft een studie gemaakt van de meeste rivierschepen die in Nederlandse bodem zijn gevonden. Oude schepen die archeologen aantroffen in Rotterdam (een schip uit ongeveer 1300) of langs de Regge (een wrak van rond 1500) hebben dezelfde maatvoering als de Romeinse schepen. De Weerd kwam tot de conclusie dat de Romeinse maten tot in de Middeleeuwen in de scheepsbouw werden toegepast.

Er zijn een aantal typen schepen te onderscheiden uit de Romeinse tijd. Ten eerste het gevechtsschip, de galei. Voortbewogen door roeiers. In Nederland zijn er nog maar weinig van dit soort schepen aangetroffen in de bodem, behalve in Vechten, Velsen, Zwammerdam en Woerden. De overige schepen vallen onder de vrachtschepen die in drie soorten kunnen worden onderverdeeld; boomstamboten, platbodemvaartuigen, en een van de gevonden schepen in Leidsche Rijn is een puntertje van negen meter lang. Dit type vaartuig wordt nog steeds vervaardigd in Giethoorn. Volgens M. de Weerd is de punter niet een typisch Nederlands scheepje, maar een die in Romeinse context is ontstaan.

Archeologie maakt het compleet

Omdat de Romeinen weinig over hun scheepsbouw aan ons hebben overgeleverd, moeten we het hebben van de rapporten die de archeologen voor ons op het internet zetten. Archeologen houden van nummeren. De gevonden schepen krijgen de plaatsnaam waar ze gevonden zijn, gevolgd door een nummer. Van sommige schepen is niet veel meer over dan een fragment. Van één vaartuig is heel veel bewaard gebleven. Het schip De Meern 5 is overigens kwijt; bij het vinden was men kennelijk zo opgetogen, dat vergeten is de precieze locatie aan te duiden. En de Woerden 6 bleek hetzelfde schip te zijn als nummer 2. In Woerden zijn dus zes schepen gevonden in plaats van zeven. De meest spectaculaire vondsten worden hieronder genoemd.

Het Schip van Vechten, een Romeinse galei, opgegraven in 1894 was niet het enige galeischip, want in 1912 werd er in Velsen eveneens een soortgelijk schip aangetroffen. In 1972 is er een fragment van een galei aangetroffen in Zwammerdam. Van vrachtschepen voor graan, dakpannen, stenen en soldaten kent Nederland langs de Romeinse noordgrens elf stuks grote platbodemvaartuigen, zeven boomstamboten en een puntertje (De Meern 6).

De mooiste in Castellum Hoge Woerd

Een van de mooiste platbodemvaartuigen is De Meern 4, het oudste Romeinse schip dat gevonden is in Noord-West Europa, uit 85 na Chr. Een miniatuur van dit exemplaar is te zien in Madurodam. Op het schip Woerden 7 is een intacte roei-installatie gevonden, compleet met roeibanken en opmerkelijk veel schoenen van de roeiers. Het schip is ongeveer tien tot vijftien jaren in gebruik geweest. In een van de planken van dit schip is een spijker aangetroffen van 60 centimeter. De Zwammerdam 4 is, na 80 jaar in gebruik te zijn geweest, doelbewust afgezonken om de kaderand te verstevigen. Het betrof een enorm schip van 34 meter lang, meer dan vier meter breed en aan de uiteinden meer dan een meter breed. Tenslotte het schip De Meern 1, dat per ongeluk is vergaan. Archeologen hebben graankorrels tussen de planken gevonden, wat doet vermoeden dat dit schip gebruikt werd voor graantransport. Graankorrels is niet het enige wat boven water kwam bij deze misschien wel mooiste scheepsvondst ooit. De hele scheepsinventaris is bewaard gebleven; schoenen en gereedschappen van de schipper, de kombuis, een slaapplek, een opbergkast met attributen vormen een geweldige bodemschat uit 169 na Chr. De kast met gereedschappen, het bed van de schipper en uiteraard het meterslange schip zijn te bewonderen in het museum van Castellum Hoge Woerd.

Romeins schip dat te zien is in Castellum Hoge Woerd (foto ES)

Romeins schip dat te zien is in Castellum Hoge Woerd (foto ES)

 

Brongebruik :

Ginkel, E. van en Verhart, L. Onder onze voeten. De archeologie van Nederland (Amsterdam 2009)

Hazenberg Archeologie Leiden Einde aan een lange reis van Romeins schip Woerden 7 (www.hazenbergarcheologie.nl en woerden7.nl/Vondsten/Roeien.htm)

www.rce.nl Het Romeinse schip De Meern 6

Archeobrief 2013-4 deel A blz. 13-27 (9 december 2013)

Aalbersbergen, G. e.a. www.utrecht.nl Basisrapportage Archeologie 11 Wegens Wateroverlast (LR39) (juli 2010)

 

 

Schrijf je in voor TOEN!