Romeinse veldtochten: de Limes houdt bij de grens niet op

Werelderfgoed

In Nederland is er niets van te zien. Toch is het er, verborgen onder de grond. De Limes. De Romeinse grens loopt van Katwijk aan Zee langs de Rijn tot aan Millingen. Maar de Limes houdt daar niet op en strekt zich uit van de Rijn tot aan de Donau en de Zwarte Zee, en ook in het Verenigd Koninkrijk vormt de Muur van Hadrianus (Hadrian Wall) een onderdeel van de Romeinse Limes. In 2011 heeft het Kabinet het Nederlandse deel van de Limes voorgedragen voor de Unesco Werelderfgoedlijst.

Rivier

Over de Limes is het laatste woord nog niet gezegd. Het is niet eens zeker of de Romeinen het woord gebruikten toen zij richting Rijn marcheerden. Nederland bestond in de Romeinse tijd (globaal gesproken van 20 v. Chr. tot en met de derde eeuw na Chr.) geografisch en politiek gezien uit twee delen. De Rijn deelde het gebied in tweeën. Tot hier hielden de Romeinen halt en creëerden zij hun grens, de Limes. In het noorden woonden vrije volkeren zoals Germanen en Friezen. Zij waren niet onderworpen aan de Romeinen. Ten zuiden van de Rijn leefden bijvoorbeeld de Bataven en de Cananefaten onder Romeins bestuur. De Romeinen introduceerden in dit gebied het schrift en vele gebruiksvoorwerpen, zoals glas, men maakte kennis met nieuwe eetgewoonten, kruiden en gewassen; groenten en diverse gerechten deden hun intrede. Het noorden bleef lang verstoken van deze luxe, hoewel opgravingen hebben uitgewezen dat er wel handelsrelaties bestonden. Langs de grens, aan de oever van de rivier, bouwden de Romeinen forten en wachttorens, die verbonden waren met een wegenstelsel.

Rijksmuseum van Oudheden - inventariasnummer: f1892_11-1_CC-BY-SA

Romeinse schoenzool in de collectie van het Rijksmuseum van Oudheden (CC-BY-SA).

Grens als transportgebied

De forten fungeerden als militaire knooppunten met het doel de rivier te bewaken. Volgens onderzoekers aan de Nijmeegse universiteit was de vestiging van de Romeinen niet een doel op zich, maar slechts een bijproduct van het Romeinse Rijk. De Rijn kon dienen als uitvalsbasis tegen de Germanen. Het rivierengebied maakte deel uit van een groter veroveringsplan richting Brittannica, zo lijkt het. Voor een leger is bevoorrading erg belangrijk. Bij het Romeinse leger was dat niet anders. De onderzoekers hebben het idee dat de Limes hierbij een belangrijke rol speelde. De Romeinen maakten handig gebruik van de rivieren als transportader. Door een dam (de Drususdam, waar nog geen sporen van zijn gevonden) werd de Rijn breder ten koste van de Waal. Ook dit had weer alles te maken met die bevoorrading, een grootscheepse verovering of bezetting van dit gebied leek de Romeinen niet te interesseren. De transportader Rijn lag ingeklemd tussen een veengebied en het gebied van Germanen. Die strategische waterweg moest veiliggesteld worden; transport over water was in die tijd belangrijk, het ging sneller en gemakkelijker dan over land. Kortom, het gebied langs de Rijn werd niet veroverd en bezet, maar beveiligd met forten, die bemand werden met hulptroepen. Zo controleerde het Romeinse leger een brede zone aan weerszijden van de rivier. Dit was eenvoudigweg een voortzetting van hun oude militaire politiek, want deze methode pasten zij allang toe langs de Donau.

claudius_wikipedia_cc-sa-by

Keizer Claudius

Noordgrens

Het was Claudius (keizer van 41 tot zijn dood in 54) die in het jaar 47 bepaald zou hebben dat de Rijn de noordgrens van het Romeinse rijk werd. De keizer had al een begin gemaakt met de verovering van Brittannië. Corbulo, een van zijn generaals, moest tegen zijn zin in alle troepen terugtrekken op de linker Rijnoever. ‘Vroeger hadden de commandanten het beter’, zou hij bij dit bevel verzucht hebben. Zuidelijk Nederland werd voor de daarop volgende drie eeuwen onderdeel van het Romeinse rijk. Dwars door Nederland liep de grens, de Limes.

Zone, grens, gebied of grensgebied?

De Rijn als de grens van het Romeinse rijk. Het woord dat daar nu voor wordt gebruikt is Limes. De kans is groot dat de Romeinen deze term in de betekenis van ‘de grens’ nooit hebben gebezigd. Pas in de negentiende eeuw deed dit begrip onder Duitse historici zijn intrede. Voor de Romeinen had dat woord meerdere betekenissen, die in de loop der tijd nogal eens varieerden. Dat is niet zo vreemd, want uiteindelijk gaat het (in Nederland) om een periode van ongeveer drie eeuwen. Het woord ‘limes’ stamt uit het Romeinse landmetersjargon en had betrekking op het pad tussen twee akkers. De historicus Velleius Paterculus (die leefde van ongeveer 19 voor tot 31 na Chr.) gaf aan limes de betekenis van heerbaan (weg voor legertransporten) waarlangs het leger forten bouwde. Ooit kon limes slaan op een militair bestuursgebied, ook als het niet aan een grens lag. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus (leefde van 56 tot 117 van onze jaartelling) beschreef de als een militaire lijn met versterkingen.

Replica van een Romeinse wachttoren in Archeon (ES)

Replica van een Romeinse wachttoren in Archeon.

Waarschuwingssysteem

De grens gold in die tijd als een markeringsgebied met een waarschuwingssysteem. In de tijd dat de Romeinen in Nederland zaten, bedoelden ze met het woord een grensgebied (geen lijn tussen twee landen zoals wij die trekken). Met limes werd tevens de grensweg bedoeld, gelegen langs een rivier of een palissade of muur met wachttorens, met op regelmatige afstanden kampementen (castella) voor hulptroepen (auxilia) en legerplaatsen (castra) met legioenen. In de vierde eeuw bedoelde men met de limes een grensdistrict, dat langzaam maar zeker verschoof naar de Maas. Germanen of Franken en Friezen konden vanaf toen ongehinderd het Rijngebied binnendringen.

Buffer tegen oorlog

Het goede woord voor limes is misschien een buffergebied. Deze bufferzone werd vrij van bewoning gehouden, dat was overzichtelijker voor de Romeinen. Bovendien was in een onbewoond gebied een goede voedselproductie mogelijk voor het leger. Ieder volk dat over de rivier trok en zich zonder overleg wilde vestigen in de bufferzone, kreeg een probleem met de Romeinen: ze lokten een oorlog uit.

Wandelgids

Wandelgids 'Romeinse Veldtochten' (foto ES)

Wandelgids over de Limes ‘Romeinse Veldtochten’

Dit jaar is er een leuke gids over deze grens verschenen. Vanaf nu is het mogelijk om door middel van wandelroutes de Romeinse Limes in Nederland te volgen. De gids Romeinse Veldtochten beschrijft prachtige wandelingen langs Romeinse sporen. Tussen de wandelingen staan interessante stukken over de Romeinse geschiedenis in Nederland. Zo leren we dat grenzen dynamisch zijn, en niet vastomlijnd.

De gids is te koop in alle boekhandels (ISBN 9 789 078 641 506), of te bestellen bij Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig.

 

Gebruikte bronnen:

Nederland in de Romeinse tijd www.romeinselimes.nl <HTML> Stichting Romeinse Limes Nederland (2015)

Smit, E. Romeinen rondom het Domplein (Utrecht 2014)

Tacitus Historiën (vertaling van Vincent Hunink) (Amsterdam 2010)

 

 

 

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!