Romeins aquaduct in Nederland

In heel Europa zijn sporen terug te vinden van oude Romeinse aquaducten en waterleidingen. Moeten de Romeinen er wel zijn geweest natuurlijk. Rondom Keulen zijn tientallen (misschien wel honderd) kilometers Romeins aquaduct blootgelegd en/of in kaart gebracht. Ook in Nederland zijn sporen van een Romeins waterwerk terug te vinden.

Eerlijk is eerlijk: niet zo spectaculair met huizenhoge bogen, maar toch. In de omgeving van Nijmegen hebben archeologen resten van een oude aquaduct blootgelegd. We spreken hier van een waterleiding, om geen verwarring te zaaien met de ‘echte’ aquaducten van steen. Dergelijke bouwsels zijn in Nederland niet te vinden. Wat er wel te vinden is, is eigenlijk net zo spannend. Om de Romeinse sporen te zien moet je het bos in, naar Berg en Dal, bij Nijmegen.

Waterleidingen van Romeinen

Hoe ze het steeds weer deden, weten we eigenlijk niet goed. Als de Romeinen een aquaduct bouwden, begonnen ze bij de bron van het (grond)waterbekken. Vitruvius, een Romeinse architect die een boek aan ons overgeleverd heeft over de architectuur schreef het zo: ‘Men gaat voordat de zon is opgegaan plat op de grond liggen op de plek waar men wil zoeken, steunt de kin stevig op de aarde en tast met de ogen de omgeving af. […] Als men op dat moment ergens nevelslierten kringelend in de lucht ziet opstijgen, moet men daar graven’. Ze legden vervolgens kilometerslange aquaducten aan naar een stad. Romeinen konden water door een slim systeem van onder- en bovendruk omhoog laten stromen. Zo was iedere stad voorzien van vers en schoon water. Een van die steden was Nijmegen. Om de stad liggen nu nog de restanten van een Romeins aquaductenstelsel. Iemand die er niets van weet, zal niets zien, maar een geoefend oog beleeft een grote sensatie. Er is -denk ik- sinds een aantal jaren een wandeling te vinden op het internet. Wie aan wandelen alleen niet genoeg heeft, leest (vooraf) dit historische avontuur.

Merkteken wandeling (foto ES)

Merkteken wandeling (foto ES)

Op een berg, net onder/ naast Nijmegen (Berg en Dal) ontspringen nog steeds een aantal bronnen. Dat was vroeger, laten we zeggen meer dan 2000 jaar geleden, niet anders. De berg werd eertijds in de volksmond ‘Vestaalsche Heuvel’ genoemd, op zich al een sensatie. (Kort gezegd was Vesta een van de vele godinnen die de Romeinen vereerden. Zij was van het haardvuur). De Romeinen groeven een dal, om het water uit de bron naar het aquaduct te voeren. Nu ligt dat dal nog steeds 82 meter diep in het landschap. Beide kanten lopen steil naar beneden. Als je het weet, zie je dat het door mensenhanden is aangelegd.

Nympeum

In de zeventiende eeuw stond aan het einde van het diepe dal een gebouwtje dat men ‘tempel voor Mercurius’ noemde (Mercurius was de god van de handel). Archeologen en onderzoekers denken nu dat er geen tempel voor de handelsgod heeft gestaan, maar dat er een bronheiligdom stond. Romeinen waren slim, praktisch, maar ook toegewijd aan de goden en erg bijgelovig. Voor ieder begin van een aquaduct bouwden ze een bronheiligdom, een zogeheten nympheum, hier werd het water uit de bron verzameld, om via de aquaduct naar de stad te stromen. Later dachten mensen dat het een tempeltje was. Er is niets meer van over.

‘Trenchement der Romeynen’

Lopend richting Nijmegen kom je vervolgens door het Kerstendal. Lange tijd wist niemand hoe dat dal was ontstaan. Was het van geografische oorsprong? Was het graafwerk? Door wie was het dan gegraven? Op een oude kaart uit 1645, gemaakt door Van Geelkercken, staat ‘offt een trechement der Romeynen’, waarmee ze toen een verdedigingswerk of loopgraaf bedoelden, uit de tijd van de Romeinen. In mondelinge overleveringen is vaak niet duidelijk waarover het precies gaat of waarvoor een artefact in het landschap precies diende. Logisch (gezien de landschappelijke context) zou zijn dat ook dit dal een onderdeel is geweest van het Romeinse aquaduct. In de loop der eeuwen was men de functie vergeten. Het enige dat bleef hangen, was dat het iets ‘Romeinerigs’ was. En dat klopt ook. Het Kerstendal (zo staat in de informatie van de wandeling) is met de hand gegraven, 1000 meter lang en 11 meter diep. De Romeinen moeten 80.000 kubieke meter grond verplaatst hebben. Zo’n vier jaar lang hebben hier 80 legionairs aan gewerkt (zo staat in het wandelfoldertje). We wandelen verder door de prachtige bossen en komen uit bij een muur van een voormalig klooster.

Aquaduct in Segovia, Spanje (foto CCSABY, Pixabay)

Aquaduct in Segovia, Spanje (foto CCSABY, Pixabay)

Landschappelijke welvingen

Waar het landschap lager lag, legden de Romeinen dammen aan om het water gelijkmatig naar beneden (als in : naar Nijmegen) te laten stromen. Zo’n welving is bij het oude klooster goed te zien. In de Romeinse tijd heeft de dam hoger in het landschap gelegen, maar door weer en wind zijn door de eeuwen heen de scherpe kantjes geërodeerd. Stel je voor, meer dan 2000 jaar geleden aangelegd, meer dan 260 meter lang en op sommige punten meer dan 6,5 meter hoog. De Romeinen hebben voor de aanleg van de dam meer dan 10.000 kubieke meter grond gebruikt. In sommige tuinen is de dam nog steeds zichtbaar en eeuwenlang was de Broerdijk (vlak onder Nijmegen, bij de begraafplaats) een groot mysterie voor de Nijmegenaren. Was de dijk aangelegd door monniken (broeders)? Andere verhalen vertelden dat twee reuzen de aarde opgehoopt hadden. In 1900 dacht men dat de Broerdijk het oudste bouwwerk was in Nijmegen. Inmiddels is bekend dat de dijk een onderdeel was van het aquaductenstelsel dat door de Romeinen werd aangelegd.

Tiende legioen

Inmiddels laten we de bosrijke omgeving achter ons. De wandeling gaat verder Nijmegen in. Voor wie van bos houdt, is zo’n stad met saaie nieuwbouwwijken en (asfalt)wegen altijd een hele overgang. Hier is dat niet anders. Een saaie roodstenen seniorenflat doemt op. Hier heeft zo’n 2000 jaar geleden een castrum gestaan, waar het tiende legioen gelegerd was.

Het tiende legioen ofwel Legio X Gemina Pia Fidelis (Tiende legioen, Tweeling, trouw en toegewijd) werd door Julius Caesar opgericht in 61 voor Christus. Hij gebruikte dit legioen voor de invasie van Gallië. Julius Caesar rustte het uit met paarden, daarom werd het ook wel het Xe equestris genoemd (van equus = paard, equitare = rijden, op een paard dus…). Het Xe legioen bleef altijd trouw aan Caesar. In het jaar 70 na Christus (Caesar was al een tijdje dood) werd het legioen hier gestationeerd, nadat hier anderhalf jaar lang de Bataafse opstand had gewoed. Ze moesten het gebied in de gaten houden. Voor dit legioen werd speciaal aardewerk vervaardigd en zij zouden het aquaduct van Nijmegen hebben aangelegd. In de Romeinse tijd gold het tiende legioen als een van de beste legereenheden. Het legioen heeft bestaan tot in de vijfde eeuw en is nu het bekendste van Nederland.

De fundamenten van de legerplaats zijn gereconstrueerd in de tuin van de flat, dat Porta Romana heet. Archeologen hebben in deze omgeving heel wat bloot kunnen leggen, een poort (de zogeheten oostpoort), de ommuring, de soldatenverblijven en verblijven van de centurio’s, de onderofficieren, om het zo maar te zeggen die 80-100 soldaten aanvoerden (het aantal soldaten varieerde in de loop der eeuwen wel eens). Wat er verder is opgegraven past perfect in het thema van de wandeling: loden buizen, verschillende waterleidingen en een cisterne. Een cisterne, of een castellum divisorium zoals het in de beschrijving van de wandeling staat, is een waterverdeelstation dat uitkwam in een openbare fontein. Even verder op zijn de resten van een waterput gevonden. Romeinen letten erg goed op hygiëne en waterkwaliteit. Putwater werd voor andere doeleinden gebruikt dan het fonteinwater, dat veel zuiverder en lekkerder was. De waterputresten zijn een van de weinige originele Romeinse resten in Nijmegen. Ik kan het me bijna niet voorstellen. Nog verwonderlijker is het dat deze originele Romeinse put niet toegankelijk is, omdat er een parkeerplaats achter ligt. Doe, als je er toch bent, net alsof je met de auto bent, rammel met sleutels en bekijk de put. Bij mij heeft deze list gewerkt.

Resten van de Romeinse waterput in Nijmegen (foto ES)

Resten van de Romeinse waterput in Nijmegen (foto ES)

Een uitgebreide wandeling staat beschreven in ‘Romeinse Veldtochten’ en is uitgegeven door Gegarandeerd Onregelmatig. Tot 8 mei 2016 te verkrijgen voor slechts 10 euro, na 8 mei te koop voor 14,95 in de Nederlandse boekhandels. Kijk eens op : http://www.gegarandeerdonregelmatig.nl/producten/1/alle+wandelgidsen/84/romeinse+veldtochten

Brongebruik: informatiepanelen bij de wandeling ‘van bron tot kraan’ nabij Nijmegen

Vitruvius ‘De Architectura’ vertaling Pon Peters (Amsterdam 2008

En dit blog: https://opavontuurmetgeschiedenis.wordpress.com/2013/10/11/zeven-kilometer-wandelen-van-bron-tot-kraan/

Schrijf je in voor TOEN!