Rusland op vrije voeten

Met de militaire inspanningen van Rusland in Georgië lijkt het erop dat de Koude Oorlog niet louter geschiedenis is, maar een nieuwe episode beleeft.

Nog niet lang heeft premier Medvedev het stokje overgenomen van Poetin (2008) als hij zich laat gelden in een conflict met Georgië. Eens te meer blijkt dat Gorbatsjov uniek was in zijn soort. De openheid en structurele hervormingen die hij in de jaren tachtig van de twintigste eeuw bracht, konden niet voorkomen dat na hem leiders optraden in de meer ‘traditionele stijl’. Ook enkele journalisten die lang in Rusland verbleven deden in 2006 een boekje open dat Rusland nog veel glasnost en perestrojka kan gebruiken.

Historicus Frank Hendrickx had de bedoeling een positief beeld op te hangen van Rusland, maar dat lukte niet altijd.

Historicus Frank Hendrickx verbleef van oktober 1999 tot 2004 in Moskou en reisde naar vele uithoeken van de voormalige Sovjet-Unie. Hij sprak er met gewone mensen over hun verlangen naar de toekomst en hun herinneringen aan de tijd van de SU. Hij ergert zich aan de manier waarop rijke Russen hun overvloed etaleren. Hij beschrijft de toestand in Tsjetsjenië. Deze provincie is zo klein als Nederland, maar Poetin vreest dat radicale moslims eerst Tsjetsjenië, dan heel de Kaukasus en vervolgens heel Rusland zullen destabiliseren. Grozny lijkt op Coventry en Dresden na de Tweede Wereldoorlog, met dit verschil dat het door zijn eigen staat is plat gebombardeerd en de andere twee door hun vijanden.

Bij zijn portret van Siberië overloopt hij ook de geschiedenis sinds de kozakken onder leiding van de Russische held Jermak  in 1581 de Oeral overtrokken.

Soms is er ook positief nieuws : het Bajkalmeer zal overleven, dank zij protestdemonstraties, die Poetin hebben doen besluiten om de Pacifische pijplijn ten noorden van en niet midden door het meer aan te leggen.

Goelagkampen
Hendrickx bezoekt ook goelagkampen, waar sinds 1921 zoveel miljoenen dwangarbeiders omgekomen zijn. Hij laat ons de geschiedenis van Stalingrad herbeleven, vanaf de oude naam Tsaritsyn tot het huidige Wolgograd. We lezen over het leed van Tadzjikistan, een bijna doodgezwegen gebied en over de miserie in Afghanistan waar Rusland vanaf 1979 een zinloze strijd streed totdat Gorbatsjov deze beeïndigde.

Hij bezoekt ook het grauwe en rauwe platteland, een sovchoze die nog overleeft, inwoners van Baltische landen die vertellen hoe ze 50 jaar lang geleden hebben onder de Russische bezetting en hoe de Russische minderheden zich daar nu voelen.

In Wit-Rusland, samen met Rusland de laatste dictatuur van Europa, krijgt hij te horen hoeveel pech ze hebben : buurland Polen hoort bij de E.U. en gaat met grote sprongen vooruit, zij blijven vastzitten in het verleden. Hij  geeft een sfeerbeeld van Georgië, nog een land met meer crisissen dan oplossingen en met een moeilijke relatie tegenover Rusland.

Poetin en Medvedev
Hij eindigt waar hij begon: in Moskou, bij Poetin, een man die zijn almacht organiseert en bestendigt met loyaliteit van ex-KGB-makkers, die nu topfuncties bekleden onder wie toenmalig vice-premier en voorzitter van Gazprom Medvedev (premier in 2008) en de directeur van de geheime dienst FSB, Nikolai Patrusjev. 
Een ander machtsmiddel van Poetin is verbanning van concurrenten zoals Michail Chodorkowski en liquidatie meer dan 20 kritische journalisten in 6 jaar tijd. Zijn autoriteit groeit met de dag, zelfs de steenrijke oligarchen beven voor hem. En buitenlandse regeringsleiders verkiezen olie en aardgas boven mensenrechten.

Hendrickx combineert een begenadigd observatievermogen met een stevige historische kennis. Zo overstijgt hij het niveau van een traditioneel reisverslag en maakt hij inzichtelijk waarom Poetin zoveel macht naar zich toe kan halen en waarom Rusland zoveel problemen heeft met zijn randgebieden.

Een fundamentele aanmerking: het boek mist een woordenlijst ( van Russische begrippen), een bibliografie, een landkaart en een register. En van die “vrije voeten”  uit de titel is onvoldoende te merken.

Frank Hendrickx, Rusland op vrije voeten. Uitgeverij Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2006. 191 p. ; ISBN 90 284 2193 9.

• Haile Gebrselassie, de grootste hardloper
• Turnhout van 1212 tot 2012
• Staatshervormingen in ‘ander’ België
• Studente op het Rode Plein in China
• Canon van weergaloze winters & zinderende zomers