Sinterklaas: de man achter de baard

Inmiddels is Sinterklaas weer in ons land, volgens de overlevering gekomen vanuit Spanje. Maar waar komt hij echt vandaan? Historiën heldert dit op. 

Sinterklaas….maar wie is hij en waar komt hij vandaan? Foto door Nathaniel Groenen. Bron: https://commons.wikimedia.org

Waarom was Sint Nicolaas zo heilig? Waarom komt hij volgens de legende uit Spanje ? Waarom vieren wij zijn verjaardag op 5 december? Haalt Sint Nicolaas de 22ste eeuw ? In dit artikel kijken we vanuit een historische invalshoek naar de man “achter de baard”.

Oorsprong

De man die later bekend kwam te staan als (Sint) Nicolaas kwam als Nicolaos op de wereld. Dit gebeurde in de 3e eeuw na Christus (circa 250/270) in Patara, in het oostelijke gedeelte van het toenmalige Romeinse rijk (het huidge Turkije).

Waarom werd Nicolaos heilig ?

Heilig wordt iemand doordat er wonderen plaatsvinden na de dood of tijdens het leven. In de katholieke kerk onderscheidt men twee soorten heiligen: martelaars en belijders of confessors. Martelaren zijn de mensen die voor het geloof zijn gestorven. Hun sterfdag wordt hun feestdag of geboortedag. Dit omdat zij dan een nieuw leven in gaan. Belijders worden door God tijdens het leven gekozen en deze belijders zullen dit dit door hun woorden en daden laten blijken. Nicolaos was ook een belijder en dit werd duidelijk door een serie wonderen.

Wonderen

Vanaf het begin zou de jonge Nicolaos omgeven zijn door wonderen. Zo zou hij de moederborst op vastendagen geweigerd hebben en ging hij rechtop staan bij zijn eerste bad. Op 19-jarige leeftijd werd hij tot priester gewijd. En meteen begonnen de wonderen.

Beschermheilige van de zeelieden

Tijdens zijn pelgrimstocht naar Jeruzalem kwam zijn schip in hevig noodweer. Maar Nicolaos had in een visioen gezien dat zowel schip als bemanning de tocht zouden overleven. Tijdens de reis was een matroos echter uit de mast gevallen en bleef dood liggen. Maar door het gebed van Nicolaos kwam hij weer tot leven en zette zijn taak voort. Zo werd hij later beschermheilige van de zeelieden.

nicolaas_zeelieden

Nicolaas redt zeelieden tijdens de storm. bron: wikimedia commons

Weldoener en beschermheilige van kinderen

De status van weldoener van kinderen dankte Nicolaos aan twee gebeurtenissen. Een arme man moest toezien dat zijn drie dochters hun lichaam voor geld moesten verkopen om nog wat brood op de plank te brengen. Nicolaos zorgde voor een bruidsschat zodat de dochters konden trouwen. Er zijn verschillende verhalen in omloop maar de meest gangbare is dat Nicolaos drie gouden munten door het raam wierp die in de schoenen van de meisjes terechtkwamen. Een andere versie van het verhaal vermeldt dat het geen drie munten waren maar drie zakken vol met goud. De tweede gebeurtenis waarmee zijn naam als beschermer van kinderen gevestigd werd verliep als volgt.

gouden_bollen_sinterklaas

Sint Nicolaas gooit drie gouden bollen in de kamer van de meisjes, ca. 1425. bron: wikimedia commons

Nicolaos kwam in een herberg en vroeg om een “speciaal stuk vlees uit het pekelvat”. Onmiddellijk barstte de herbergier in tranen uit en biechtte een wandaad op. De herbergier had drie jongens, die een dag eerder om onderdak gevraagd hadden, dood geslagen, in stukjes gesneden en in het pekelvat gestopt. Nicolaos kreeg het vat te zien maar tot verbazing van de herbergier kwamen de drie jongens er levend uit. Verder is Sint Nicolaas ook de beschermheilige van kooplieden, bakkers en reizigers. Ook is hij de stadsheilige van verschillende Europese steden waaronder Amsterdam. In Amsterdam staat de Sint Nicolaaskerk, pal tegenover het centraal station, op 5 december altijd helemaal in het teken van de goedheiligman. Let ook eens op de gevel van de ABN-bank als u de volgende keer op de Dam staat, daar vindt u Sint Nicolaas en de drie jongens afgebeeld.

Hoe is Sinterklaas in Nederland populair geworden?

Sint Nicolaas overleed, na een lang leven vol wonderen en weldoenerij, als bisschop van Myra op 6 december 342. Dat werd zijn feestdag. Het moge duidelijk zijn dat de vele verhalen over zijn wonderen pas na zijn dood bekend werden. Deze Nicolaas-cultus was bijzonder populair in het oosten en leefde in de 11de eeuw erg op. In de middeleeuwen waren relieken van heiligen (stoffelijke resten en bezittingen van heiligen) erg gewild, deze konden voor wonderen zorgen. Een probleem was echter dat het gebeente van Nicolaas in Myra begraven lag dat toen in Turkse handen was. Italiaanse kooplieden stalen in 1087 het lichaam en namen het mee naar Bari waar nog hetzelfde jaar met de bouw van een basiliek werd begonnen om de relieken onder te brengen. Deze blijven tot de dag van vandaag in de San Nicola basiliek geborgen. Vanwege de relieken werd Bari een van de drukst bezochte bedevaartsoorden in Europa en dit zorgde ervoor dat de cultus zich ook over de rest van Europa ging verspreiden en een vast onderdeel werd van het christelijk leven in Europa.

basiliek_sint_nicolaas

De Sint Nicolaasbasiliek in Bari. bron: wikimedia commons

Hoe is het Sint Nicolaasfeest ontstaan?

De uit het oosten afkomstige Nicolaas-cultus werd in het westen gecombineerd met al veel oudere tradities en legenden en zo ontstond het huidige Sinterklaas-feest. In het westen van Europa geloofden vele mensen (voor de kerstening maar ook nog lang daarna) in Wodan, de god van de donder en bliksem die op zijn achtbenig paard door de lucht trok. Toen in deze contreien de kerstening plaatsvond onder aanvoering van Willibrord en Bonifatius probeerde de kerk deze “heidense” ideeën uit te bannen. Maar hoe hard dit ook geprobeerd werd, het bleek dat de christelijke kerk moeilijk vat kreeg op deze zaken. In de loop van de tijd werden de voor-christelijke tradities en de christelijke tradities samengevoegd waardoor nieuwe tradities ontstonden. Het kerstfeest is hier een mooi voorbeeld van maar ook het Sinterklaas-feest. Hier werd de Nicolaascultus gemengd met de “Wodan-cultus”.

Ook de vrouw van de Duitse keizer, Theophanus (zij was van Griekse afkomst) zou voor de verspreiding van de cultus gezorgd hebben. Duizenden kerken werden naar hem vernoemd vanaf het eind van de 11de eeuw, waaronder bijna 400 in Engeland. De eerste Sint Nicolaaskerk werd al in de 6de eeuw gebouwd door de Romeinse keizer Justianus I, in het toenmalige Constantinopel.

Sinterklaas nu en later

Sinterklaas wordt gevierd op 5 december. Dit kwam doordat een nieuwe dag in de vroege middeleeuwen begon zodra de zon onder was. Dit had te maken met de Joodse traditie die in het vroege christendom werd voortgezet (de sabbat begint bijvoorbeeld al op vrijdag na zonsondergang en duurt tot zaterdagavond). Dus 6 december begon als de zon onder gegaan was op de 5de. Het (foute) idee dat Sinterklaas “uit Spanje” zou komen, is waarschijnlijk toe te schrijven aan het feit dat Bari, waar de relieken vanaf 1087 verblijven, in de 16de en 17de eeuw aan Spanje toebehoorde. Na de reformatie verdwenen de Sinterklaastradities in alle protestantse landen behalve Nederland. De traditie werd hier voortgezet en in de 19e eeuw is het zelfs een nationaal feest geworden terwijl het daarvoor toch beperkt was gebleven tot de katholieken in Nederland.

De intocht van Sinterklaas in 1935. Bron: YouTube

Toch veranderde er nog heel veel met het feest en Sinterklaas zelf. Tot ver in de 20ste eeuw bleef Sint Nicolaas een boeman waar kinderen doodsbang voor moesten zijn en ook waren. Hier komen ook de uitdrukkingen “met de zak mee naar Spanje” en de “wie stout is de roe” vandaan. Langzamerhand is dit beeld gewijzigd en is Sint Nicolaas steeds meer de kindervriend geworden die hij eigenlijk ook was.

Maar waar komt die stoomboot nou vandaan ? Dat is een vinding geweest van een een Amsterdamse schoolmeester in de vorige eeuw die het erg modern vond als Sinterklaas per stoomboot aan zou komen. Nu komt de Sint nog steeds per stoomboot, weinig modern. Maar dit heeft te maken met een vrij recente ontwikkeling waarin geprobeerd wordt om het sinterklaas-feest te “fixeren”. Dit houdt in dat het feest blijft zoals het was (of in ieder geval hoe het eind 19e eeuw en begin 20e eeuw was). Dus de stoomboot blijft en de zwarte pieten ook. Dit terwijl het feest daarvoor steeds in ontwikkeling is geweest. Mocht het feest zich toch verder ontwikkelen, dan zouden Sint’s helpers qua uiterlijk en gedrag verder kunnen veranderen en kan de Sint ook per vliegtuig of TGV aankomen.

2 Reacties op Sinterklaas: de man achter de baard

  • Gilbert de Jong schreef:

    De auteur zal ongetwijfeld zijn best hebben gedaan om naar eer en geweten een objectief beeld te scheppen van de geschiedenis van Sinterklaas. Echter de wonderen die Nicolaes bij leven verricht zou hebben zijn ongeloofwaardig. Ook de tot leven wekken van een matroos is niet erg geloofwaardig als ook de drie jongens uit het pekelvat.
    Vaak werden dit soort wonderen verzonnen om het aanzien van een persoon te vergroten en de persoon te verheerlijken. Ik begrijp dan ook niet dat dit soort leugens, want dat zijn het, nog steeds als waarheden verkondigd worden.

  • VHJM van Neerven schreef:

    Geachte auteur(s),

    Een snelle zoektocht naar videos op YT van intochten van Sinterklaas en zijn gevolg levert op dat sfeer, aankleding en gedrag van de Heilige weinig veranderd zijn, maar die van Zwarte Piet des te meer. Pas in 1952 duiken er bij voorbeeld acrobatische Pieten op.

    In beeldmateriaal van vóór die tijd ziet men echter veel Pieten die blank zijn en meer weg hebben van Spaanse edelen, zoals we die kennen uit de toenmalige geschiedenissen over de Tachtigjarige Oorlog, of van voorname burgers gekend uit de XVI(I)e eeuwse schilderijen in het Schuttersgenre, zoals Rembrandt’s “Nachtwacht.” Zo gedragen ze zich ook: als plechtige paladijnen en lijfwacht, zeker zo eerbiedwaardig als de Heilige zelf. Uit eigen ervaring kan ik daaraan toevoegen dat het tot ver in de jaren 1960 zo gebleven is —althans in het Bisdom ’s Hertogenbosch, waar “ut Schut” nog altijd deel van het leven uitmaakt.

    Maar ja, toen kwam de TV…

    Uw bewering: “Maar dit heeft te maken met een vrij recente ontwikkeling waarin geprobeerd wordt om het sinterklaas-feest te “fixeren”. Dit houdt in dat het feest blijft zoals het was (of in ieder geval hoe het eind 19e eeuw en begin 20e eeuw was)” lijkt daarmee uitermate zwak te komen staan.

    Verder onderzoek naar de iconografie van het Sinterklaasfeest zal waarschijnlijk ook laten zien dat het feest van een plechtige gelegenheid, een R.K.Bisschop en zijn hoog gevolg waardig, is veranderd in een commerciële aangelegenheid waarbij Sint Nikolaos zich nu omringd ziet door een stel amateur-circuslui, die zelfs dat vak niet serieus kunnen beoefenen.
    Het zou m.i. zeer de moeite waard zijn te onderzoeken wanneer de hier beschreven omslag van een plechtig feest, met een duidelijk herdenkings- en vieringskarakter, naar een clowneske aangelegenheid, plaats gevonden heeft en onder welke invloeden dat is gebeurd. Zelf vind ik dat het losweken van de R.K. kerk en met name van de (Amsterdamse) Sint Nicolaas kerk daarbij bijzondere aandacht waard.

    Vriendelijke groet,
    Dhr. Drs VHJM van Neerven MSW MA
    editor-in-chief & senior counselor
    VNC.communication.counsel 
    Amsterdam

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!