Sint’s helse helpers: van Knecht Ruprecht tot Krampus

De Nederlandse zwarte piet is de sympathieke hulp van Sint Nicolaas. Maar in andere landen staan duistere figuren de goedheiligman terzijde. Van Knecht Ruprecht tot de angstaanjagende Krampus.

De figuur van Zwarte Piet heeft de laatste decennia een charmeoffensief ingezet. Vroeger sloeg Zwarte Piet er vroeger nog wel eens op los met de roe of nam hij stoute kinderen mee in de zak naar Spanje, maar tegenwoordig laat de knecht van Sinterklaas zich van zijn goede kant zien en deelt hij voornamelijk cadeautjes en snoepgoed uit. De tijd dat Zwarte Piet de boeman was, ligt ver achter hem.

De Nederlandse zwarte piet. Bron: relirel.wordpress.com

De Perchta-traditie

Het aardige is dat Zwarte Piet in de rol van de knecht van Sinterklaas niet uniek is. Het Sinterklaasfeest wordt op meerdere plekken ter wereld gevierd en vrijwel altijd wordt de goedheiligman terzijde gestaan door een knecht. Hoewel alle figuren ongeveer dezelfde rol vervullen, namelijk die van knecht, is hun oorsprong en tijdstip van verschijnen enigszins verschillend. Veel van deze  figuren lijken hun oorsprong te vinden in de Perchta-traditie. Dit demonische figuur uit de Germaanse en Slavische overlevering verschijnt aan het einde van de decembermaand. Ze is de verpersoonlijking van goed en kwaad, enigszins vergelijkbaar met de rol van Zwarte Piet, enkele decennia geleden. Vaak zijn dit twee verschillende figuren: de slechte Schiachperchten en de goede Schönperchten. Pertcha beloont goed gedrag door het geven van spoelen en munten, maar ze straft hard bij slecht gedrag, onder andere door het brengen van nachtmerries.

Perchta werd een populaire figuur en in de zestiende eeuw trokken jonge mannen verkleed als Perchta in de decembermaand van huis tot huis om de boze geesten en demonen te verjagen. In de zeventiende en achttiende eeuw probeerde de katholieke kerk de perchta-gebruiken te verbieden, maar zonder veel succes. In de negentiende eeuw groeien deze Perchtenläufen uit tot een soort evenementen.

Ook nu leeft de Perchta-traditie nog, met name in Oostenrijk. Hoewel het feest gemoderniseerd is, kan de traditionele Perchta-viering ook nog op een aantal plaatsen worden beleefd.

 Père Fouettard

In Nederland is dat Zwarte Piet, in Frankrijk en delen van België Père Fouettard, die ooit kinderen vermoordde en na spijtbetuiging of mogelijk als straf bij Sint Nicolaas in dienst kwam. Zijn uiterlijk is heel verschillend: soms wordt hij afgebeeld als een man met een onguur gezicht, gekleed in een rood gewaad met groezelig ongekamd haar en een lange baard, maar er zijn ook afbeeldingen bekend waarop een duivelachtig wezen te zien is of een op de Nederlandse Zwarte Piet lijkend figuur.

Grote gelijkenis: Belznickel, Knecht Ruprecht en Père Fouettard. Bron: wikipedia

Knecht Ruprecht

In grote delen van het Duitstalige gebied is Knecht Ruprecht de hulp van Sinterklaas. Ook Ruprecht is een angstaanjagende , donkere figuur met een lange grijze baard en gestoken in een lange bruine of zwarte jas, zijn hoofd vaak diep verborgen in de grote capuchon. In tegenstelling tot de Nederlandse Zwarte Piet verschijnt Knecht Ruprecht twee keer in december: op 6 december bezoekt hij samen met Sinterklaas de huizen, maar hij is ook te zien samen met het kindje Jezus tijdens de kerstperiode.

Ook Ruprecht stamt af van de Perchta-traditie en soms is dat nog duidelijk zichtbaar. Zijn verschijningsvorm is vrij divers: soms blank, soms zwart, soms een harige bontjas en heel soms heeft Ruprecht zelfs hoorns op zijn hoofd.

Hadji Faruz

Hadji Firuz maakt muziek op en plein in Teheran, Iran. Bron: wikipedia

Iran kent ook een zwarte piet-achtig figuur: Hadji Faruz. Net als de Nederlandse zwarte piet heeft Hadji Faruz een zwarte huidskleur en kleurige kleding, alhoewel de kleding bij Hadji Faruz beperkt is tot hoofdzakelijk vuurrood (de kleur van voorspoed) en zwart. In tegenstelling tot de andere figuren heeft Hadji Faruz geen link met sinterklaas.

Hadji Faruz verschijnt rond de Iraanse jaarwisseling, dat later valt dan de westerse. Het is een seizoenenfeest, waarbij de overgang van de winter naar de lente wordt gevierd. Het feest stamt uit het zoroastrisme, de polytheïstische traditie van vóór de islam. Tegenwoordig wordt het nog steeds gevierd in grote delen van West-Azië, ongeveer het gebied van het oude Perzische rijk.

Waar Hadji Faruz precies vandaan komt, is niet helemaal duidelijk, er zijn meerdere verhalen in omloop. Mogelijk vindt hij deels zijn oorsprong in de Iraanse minstrelentraditie. Hadzji Faruz vertelt grappen en doet gekke dingen, maakt muziek en is een kindervriend.

Belznickel

De van oorsprong Duitse Belznickel is terug te vinden in het Amerikaanse Pennsylvania, waar hij door Duitse immigranten geïntroduceerd werd. Hoewel de uitbeelding van Belznickel nogal verschilt, is het vaak wel een angstaanjagende figuur. Hij hult zich in bont en heeft soms een zwart gezicht, maar soms ook een masker met een lange tong.

In tegenstelling tot de Europese tegenhangers gaat de Amerikaanse Belznickel alleen op pad en staat hij in de twee weken voor kerstmis centraal. Hij gaat op zoek naar stoute kinderen. Als Belznickel op de deur bonkt, moeten de kinderen een liedje zingen. Als tegenprestatie deelt hij snoep uit. In dat opzicht vereenzelvigt Belznickel het goede van de sint en het duister van sint’s helper in een persoon.

De Krampus

De meest imponerende verschijning van de knecht van Sint Nicolaas is zonder twijfel de Krampus. Deze duivel trekt op vijf en zes december samen met Sint Nicolaas langs de huizen, met name in Oostenrijk. De Krampus heeft dezelfde taak als Zwarte Piet: het straffen van stoute kinderen en het belonen van de goede, door het uitdelen van cadeautjes. Net als Perchta vindt ook de Krampus zijn oorsprong in heidense gebruiken. Vanzelfsprekend verbood de katholieke kerk mensen zich te verkleden als Krampus vanwege het duivelse karakter. Hierop stond zelfs de doodstraf. Maar net als de Perchta overleefde ook de Krampus de uitroeiende tentakels van de kerk. Krampus overleefde in de afgelegen  Oostenrijkse berggebieden, waar de macht van de kerk beperkt was.

Een modern Krampusmasker. Het verschil met het Perchtenmasker is klein. Bron: wikipedia

Een houten perchtenmasker uit Oostenrijk. Bron: Wikipedia

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tegenwoordig is zijn de Krampus en de Schiachperchten, de ‘slechte’ Perchta, soms maar moeilijk te onderscheiden. Beiden worden vaak uitgebeeld als duivelse figuren, compleet met duivelshoorns, hoeven en een lange tong. Net als de Perchta kent ook de Krampus zijn eigen Krampuslauf, waarbij jonge mannen zich als Krampus verkleden.

Krampus op een oude 20e-eeuwse ansichtkaart. Bron: wikipedia

Bronnen

http://www.visit-salzburg.net/travel/perchten.htm

http://www.krampus.com/who-is-krampus.php

http://www.academia.edu/4869138/Hadzji_Firoez_het_Iraanse_neefje_van_Zwarte_Piet

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

1 Reactie op Sint’s helse helpers: van Knecht Ruprecht tot Krampus

Schrijf je in voor TOEN!