Tijdens de kerstdagen van 1914, aan het begin van WO I, gebeurt er iets bijzonders in het niemandsland tussen de loopgraven. Britse, Franse en Duitse soldaten vieren massaal samen kerstfeest.
‘BALDRICK: And then, shortly after, we all met up, didn’t we? Just before Christmas, 1914.
GEORGE: Yes, that’s right. I’d just arrived and we had that wonderful Christmas truce. Do you remember, sir? We could hear “Silent Night” drifting across the still, clear air of No Man’s Land. And then they came, the Germans, emerging out of the freezing night mist, calling to us, and we clambered up over the top and went to meet them.
BLACKADDER: Both sides advanced more during one Christmas piss-up than they managed in the next two-and-a-half years of war.
BALDRICK: Do you remember the football match?
BLACKADDER: Remember it? How could I forget it? I was never offside! could not believe that decision!
BALDRICK: And since then we’ve been stuck here for three flipping years! We haven’t moved!’
Bovenstaand citaat komt uit de populaire BBC comedy “Blackadder” en geeft een aardig beeld van de bijzondere gebeurtenissen die rond de kerstdagen van 1914 plaatsvonden aan het westelijk front. Vanaf kerstavond ontstonden op sommige plaatsen onofficiële wapenstilstanden tussen Duitse en Engelse soldaten, waarvan sommige zelfs tot en met oud en nieuw duurden.
Voor de soldaten die in 1915 naar het front kwamen klonken de verhalen als een mythe en velen weigerden te geloven dat zo’n verbroedering ooit had plaatsgevonden. Zeker niet toen de oorlog na dit korte intermezzo in volle hevigheid verder ging en naar een nog gruwelijker niveau van totale vernietiging werd getild.
Veel historici waaronder Modris Eksteins en Jay Winter beschouwen deze kerstvrede en spontane verbroederingen dan ook als laatste restanten van de 19deeeuwse manier van oorlogvoeren. De oorlog was vanaf augustus weliswaar met enorme felheid gevoerd, maar de echte hel barstte pas los in de loop van 1915 en na dit jaar zouden verbroederingen definitief tot het verleden behoren. De wereld was voorgoed veranderd.
Een eerste vraag die men hoort te stellen naar aanleiding van deze gebeurtenissen is: waarom? Waarom brak spontaan de vrede uit tussen deze soldaten die elkaar kort daarvoor nog compleet probeerden uit te roeien? Wat ging hieraan vooraf en welke elementen zorgden ervoor dat zo’n vrede mogelijk was?
In dit artikel geef ik een antwoord op deze vragen door in de eerste paragraaf te kijken naar de periode die vooraf ging aan de verbroedering rond kerstmis 1914. Een beeld van deze verbroedering wordt geschetst in de tweede paragraaf. En in de derde en laatste paragraaf zullen enige conclusies getrokken worden.
Patsstelling: loopgraven en modder
Toen de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 uitbrak werd dit door grote gedeelten van de Duitse samenleving toegejuicht. Dit gebeurde ook in Engeland en Frankrijk. Kreten als ‘home by christmas’ en ‘terug voordat de bladeren vallen’ typeren de algehele stemming rond de augustus dagen van 1914. De gedachte was dat de oorlog kort en beperkt zou blijven. Geen vreemde gedachte als men bedenkt dat er, afgezien van de Amerikaanse Burgeroorlog, al honderd jaar geen grote en lange oorlog meer was gevoerd in de wereld.
Toen de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 uitbrak werd dit door grote gedeelten van de Duitse samenleving toegejuicht. Dit gebeurde ook in Engeland en Frankrijk. Kreten als ‘home by christmas’ en ‘terug voordat de bladeren vallen’ typeren de algehele stemming rond de augustus dagen van 1914. De gedachte was dat de oorlog kort en beperkt zou blijven. Geen vreemde gedachte als men bedenkt dat er, afgezien van de Amerikaanse Burgeroorlog, al honderd jaar geen grote en lange oorlog meer was gevoerd in de wereld.
Duitsland’s optimisme over de te leveren strijd was misschien het grootste van alle oorlogvoerende landen, omdat het land in de vorige drie oorlogen steeds na een korte strijd als overwinnaar was teruggekeerd en nu de tegenstander uit de laatste oorlog – Frankrijk – weer tegenover zich zag. Bovendien leefde onder vele intellectuelen en jongeren de gedachte dat de oorlog een zekere bevrijding zou brengen en de Duitse cultuur tot grotere en nieuwe hoogten zou brengen, zoals Thomas Mann dat zou verwoorden:
‘Krieg! Es war Reinigung, Befreiung, was wir empfanden, und eine ungeheure Hoffnung’
In Duitsland hoopte men ook dat de oorlog zou zorgen voor meer eenheid en saamhorigheid. De Duitse keizer benadrukte dit ook in zijn tweede balkonrede op 1 augustus in Berlijn:
‘[diesen Tagen] waren ernst, wie keine vorher! Kommt es zum Kampf, so hören alle Parteien auf! Auch mich hat die eine oder die andere Partei wohl angegriffen. Das war in Friedenszeiten. Ich verzeihe es heute von ganzem Herzen! Ich kenne keine Parteien und auch keine Konfessionen mehr; wir sind heute alle deutsche Brüder und nur deutsche Brüder.’
De Duitse troepen werden met een verbluffende snelheid naar het front gebracht door gebruik te maken van de spoorwegen. Het Schlieffenplan werd in werking gezet en gedurende de eerste maand werden grote resultaten geboekt. Daarna kreeg het Duitse offensief met een aantal problemen te maken: het Belgische verzet bleek hardnekkiger dan verwacht, men kreeg te kampen met logistieke problemen en de Duitse legerleiding besloot op een paar punten van het Schlieffenplan af te wijken. In de tweede week van september liep het Duitse offensief vast bij de Marne en trokken de Duitsers zich terug naar de Aisne waar de eerste loopgraven werden gegraven.
Sommige historici beweren dat het Schlieffenplan, ontworpen door Alfred von Schlieffen tussen 1893 en 1905, mislukte omdat het plan gebaseerd was op 19deeeuwse oorlogvoering en geen rekening hield met de 20steeeuwse militaire technologie. Deze nieuwe technologie was vooral gericht op een succesvolle verdediging terwijl het een offensief zeer moeilijk maakte. De bewegingsoorlog was in ieder geval na zes weken al afgelopen en een patsstelling was het gevolg.
Zo verdwenen de mooie zomer dagen van augustus, samen met het grote enthousiasme en optimisme, toen de regen in september begon te vallen. De Belgische en Noord Franse slagvelden veranderden langzaam in een grote modderpoel met alle gevolgen van dien: geweren weigerden dienst omdat ze vol met modder en water zaten, in de loopgraven stond men vaak tot aan de knieën in het water. Al spoedig kregen de soldaten er een heleboel nieuwe vijanden bij: vermoeidheid, reumatiek, “trench foot”, koudvuur, onderkoeling en bevriezing. Ook had men constant te maken met luizen en ratten.
Na de slag bij de Marne wilde het Duitse leger de Kanaalkust te bereiken, dit bleek heel traag te gaan en zou tot halverwege oktober duren. Hierna probeerde het leger door de geallieerde linie heen te breken wat resulteerde in een offensief dwars door het modderlandschap van Noord-België waarna deze bij de slag om Ieper door de Engelsen tegen gehouden werd dit kostte het Duitse leger de weg naar Calais en circa 5.000 Duitse levens. De frontlijn werd nu statisch en zou in vier jaar tijd nauwelijks veranderen. Het loopgravenstelsel kwam nu tot stand.
‘Imagine a broad belt, ten miles or so in width, stretching from the Channel to the German frontier near Basle, which is positively littered with the bodies of men and sacrificed with their rude graves; in which farms, villages and cottages are shapeless heaps of blackened masonary; in which fields, roads and trees are pitted and torn and twisted by shells and disfigured by dead horses, cattle, sheep and goats, scattered in every attitude of repulsive distortion and dismemberment’ .
Tussen veel Britse en Duitse soldaten, die al geruime tijd op dezelfde plaats gestationeerd waren ontstond langzaam een filosofie van ‘leven en laten leven’ tot grote ergernis van de hogere officieren. Op bepaalde tijden van de dag, bijvoorbeeld tijdens de maaltijden of tijdens een verkenningstocht in Niemandsland, werd er niet op elkaar geschoten:
‘Alle patrouilles, zowel Engelse als de Duitse, zijn zeer afkerig van het principe van de glorieuze dood, dus als we elkaar tegen het lijf lopen, doen we maar alsof de ene patrouille uit levieten bestaat en de andere een barmhartige Samaritaan is, en lopen we zonder iets te zeggen langs elkaar heen. Elkaar met bommen bestoken zou voor beide partijen een nutteloze schending zijn van de ongeschreven wetten, die de verhoudingen bepalen tussen twee strijdende partijen’.
Gedurende de maanden november en december zouden er, mits op gehoorsafstand van elkaar, steeds meer contacten tussen beide zijden komen. Zo werd er over en weer naar elkaar geroepen. In het begin waren deze vaak patriottische leuzen of oproepen om naar huis te gaan. Maar soms ging het ook over “gewone” dingen zoals het weer of het eten.
Zo riep een Saksische soldaat op 10 december naar de Britse soldaten die er tegenover zaten dat ze het zat waren en de Duitse vlag halfstok hadden gehangen. Een Britse soldaat riep terug en bood rum en gin aan als troost. De Saksische soldaat antwoordde hierop dat zij in de loopgraven alleen champagne dronken. Soms werd er ook over en weer geruild tussen de loopgraven. Dan werden er bijvoorbeeld blikken met vlees geruild voor helminsignes, het probleem was alleen vaak dat de spullen in Niemandsland bleven liggen en geen van beide zijden als eerste zijn spul op wilde halen. Deze vriendschappelijke contacten tussen de beide zijden zouden de basis vormen voor de kerstvrede van 1914.
De kerstvrede van 1914
De pogingen van de paus en de Amerikaanse senaat om beide zijden te bewegen gedurende de kerstdagen een wapenstilstand in acht te nemen werden door beide zijden verworpen. Men vertrouwde elkaar niet en de oorlog ging in alle hevigheid door.
De pogingen van de paus en de Amerikaanse senaat om beide zijden te bewegen gedurende de kerstdagen een wapenstilstand in acht te nemen werden door beide zijden verworpen. Men vertrouwde elkaar niet en de oorlog ging in alle hevigheid door.
Maar op 24 december 1914 begon de temperatuur ineens flink te dalen wat er voor zorgde dat het water in de loopgraven bevroor en de modder hard werd. Na maanden in die modder vast gezeten te hebben was het een hele opluchting om er (even) van verlost te zijn. Hier en daar begon het zelfs te sneeuwen wat weer zorgde voor een opgelaten stemming onder de soldaten. Zo schreef de Duitse soldaat Herbert Schulzbach: ‘We waren allen aangedaan en melancholiek en in beslag genomen door gedachten aan thuis’
Op sommige plaatsen in de Duitse loopgraven verrezen spontaan heuse kerstbomen met kaarsjes en al. Ook werden er hier en daar grote vuren aangestoken zoals Percy Jones aan Britse zijde opmerkte: ‘The first unusual thing happened, when we noticed three large fires behind enemy lines’
Diezelfde dag was er van het hoofdkwartier in St.Omer een boodschap gekomen met de volgende tekst: ‘It is thought possible that the enemy may be contemplating an attack during Xmas or New Year, special vigilance will be mantained during these periods’
Aan geallieerde zijde werden de vuren dan ook gezien als een voorbereiding op een aanval. Er werd alarm geslagen en men bereide zich voor op de aanval. Maar in plaats van bommen en kogels hoorden de Engelsen geschreeuw uit de Duitse linies komen: ‘Engelse soldaten, Engelse soldaten, gelukkig kerstfeest. Waar zijn jullie kerstbomen?’
En uit de loopgraven steef een gezang op, “Stille Nacht heilige Nacht” en “Es ist ein’ Ros’ entsprungen”. Na een tijdje beantwoordden de Engelsen deze liedjes met applaus of eigen kerstliedjes. Langzamerhand hield het schieten op en klommen de mannen half uit de loopgraven. Er werden over en weer kerstwensen geschreeuwd.
De echte ontmoetingen begonnen later op de avond toen de meest stoutmoedige soldaten van beide zijden over Niemandsland liepen naar de vijandige linie. Langzamerhand kropen steeds meer soldaten uit de loopgraven en namen een kijkje bij de “overburen”. Het gerucht spreidde over de hele frontlinie in België en Noord-Frankrijk en toen het ochtend werd en de zon door de mist brak stonden vele soldaten en officieren van beide zijden in Niemandsland met elkaar te praten of te drinken. Hier en daar werd ook samen gegeten en gezongen.In een brief aan zijn moeder beschrijft luitenant Dougan Chater de gebeurtenissen van Eerste Kerstdag:
‘About 10 o’clock this morning I was peeping over the parapet when I saw a German waving his arms, and presently two of them got out of their trenches and some came towards ours. We were just going to fire when we saw they had no rifles so one of our men went out to meet them and in about two minutes the ground between the two lines of trenches was swarming with men and officers of both sides, shaking hands and wishing each other a happy Christmas’ .
Soms werden deze samenkomsten door officieren aangemoedigd uit strategische overwegingen. Een kijkje in de loopgraaf van de vijand kon bij het uitstippelen van de strategie misschien wel van pas komen. Maar de meeste soldaten trokken op eigen initiatief naar Niemandsland.
Er werden ook cadeaus aan elkaar gegeven. De Duitsers gaven de Engelsen en Fransen bier, chocolade, sigaretten en ook hele andere zaken zoals handschoenen en borstels. De Engelsen gaven de Duitsers “Christmas pudding” en whisky. Er werd ook veel geruild. Tussen beide zijden werden afspraken gemaakt over het begraven van de slachtoffers en hier en daar werden ook gezamenlijke plechtigheden gehouden. Zo werd bij een begrafenis Psalm 23 zowel in het Duits als Engels gelezen. In sommige bronnen is zelfs sprake van een voetbalwedstrijd die gespeeld werd tussen Duitsers en Engelsen. 3-2 voor de Duitsers. Luitenant Johannes Niemann beschrijft deze voetbalwedstrijd:
‘ Later a Scottish soldier appeared with a football which seemed to come from no where and a few minutes later a real football match got underway. The Scots marked their goal mouth with their strange caps and we did the same with ours. It was far from easy to play on the frozen ground, but we continued, keeping rigorously to the rules, despite that it only lasted an hour and that we had no referee. A great many of the passes went wide, but all the amateur footballers, although they must have been very tired, played with hugh enthusiasm.’
Op een andere plaats langs het front gebeurde er ook iets bijzonders, er verscheen ineens een haas in Niemandsland:
‘All at once Germans came scurrying from their trenches and British from theirs, and a marvellous thing happened. It was like a football match, the hare being the football , the grey tunicked Germans at one side, and the kilted “Jocks” the other. The game was won by the German who captured the prize. But more was secured than a hare – a sudden friendship had been struck up, the truce of God had been called, and for the rest of Christmas day not a shot was fired along our section.’
Er werden ook sneeuwballengevechten gehouden in Niemandsland, bij een zo’n gevecht ging het even mis toen een Duitser een steen in een sneeuwbal had gedaan en daar een Engelse soldaat mee in het oog had geraakt. Maar nadat deze zijn excuses had aangeboden was alles weer goed.
De meeste van deze verbroederingen vonden plaats tussen Engelsen en Duitsers – de meeste niet afkomstig uit Pruisen – in België en Noord-Frankrijk. Er wordt geschat dat ongeveer twee derde van de troepen betrokken waren bij de kerstvrede. Op andere plaatsen aan het westelijk front werd gewoon gevochten, zij het in mindere mate dan normaal. Ook tussen Fransen en Duitsers was er hier en daar verbroedering, maar gegevens hier over zijn eenzijdig omdat Franse verslagen hiervan ontbreken en er alleen Duitse verslagen zijn over deze gebeurtenissen. De Franse pers mocht er ook niets over schrijven, terwijl de Engelse pers dit wel deed. In sommige plaatsen bleef de vrede tot en met Nieuwjaarsdag gehandhaafd, terwijl er ook plaatsen waren waar het halverwege januari nog stil was.
Spoedig waren de soldaten weer met elkaar in gevecht en bleven er van de goede voornemens weinig over. Een jaar later was er op sommige plaatsen wel weer een kerstvrede, maar niet meer op zo’n grote schaal dan in 1914. Vanaf 1916 zouden de verbroederingen steeds minder worden en ophouden. De wereld was teveel veranderd.
en:
‘[der Sport war] ein soziales Ideal, das sich von der Cricket-Plätzen der Private Schools bis Flanderen fortpflantzte’ ‘In den Trainingcamps wurden Krieg und Sport zusammengebracht, und an der Front stellte sich später ein ähnlicher Blickwinkel ein, auch wenn die Realität des Grabenkrieges dieser Erwartungshaltung kaum gerecht werden konnte’.
Ook de in de tweede paragraaf genoemde voorbeelden van de voetbalwedstrijd, de jacht op de haas en het sneeuwballengevecht laten het sportieve karakter zien van de verbroedering. Dit sportideaal bleef vooral in de eerste maanden van de oorlog erg belangrijk, het bepaalde de manier waarop de Engelsen tegen de oorlog aankeken en dit zorgde ervoor dat de kerstvrede van 1914 mogelijk was. Later ebde dit ideaal weg. Deze bovenstaande verklaring is vooral van toepassing op de Engelse zijde en de Duitsers die in Engeland hadden gewoond en dit sportideaal ook had overgenomen.
Meer artikelen door Philip Vos:Tenslotte: verklaringen voor de kerstvrede van 1914
Aan het begin van dit onderzoek stonden twee vragen centraal: waarom brak spontaan de vrede uit tussen deze soldaten die elkaar kort daarvoor nog compleet probeerden uit te roeien? Wat ging hieraan vooraf en welke elementen zorgden ervoor dat zo’n vrede mogelijk was? In deze paragraaf kijken wij naar enkele algemene verklaringen voor deze gebeurtenissen.
Aan het begin van dit onderzoek stonden twee vragen centraal: waarom brak spontaan de vrede uit tussen deze soldaten die elkaar kort daarvoor nog compleet probeerden uit te roeien? Wat ging hieraan vooraf en welke elementen zorgden ervoor dat zo’n vrede mogelijk was? In deze paragraaf kijken wij naar enkele algemene verklaringen voor deze gebeurtenissen.
In de eerste paragraaf zagen we dat de soldaten binnen zes weken van de mooie augustus dagen met het grote enthousiasme en optimisme van de “frische fröhliche Krieg” terecht waren gekomen in de desillusie van statische loopgraven vol met modder en water en alle verschrikkingen van dien. Daarna zagen we dat er op vele plaatsen langs het westelijk front een soort ‘leven en laten leven’ systeem ontstond met onofficiële en ongeschreven regels, welke het leven in de loopgraven iets dragelijker maakte. Rond de kerstdagen van 1914 kwam dit tot een climax met de spontane verbroederingen langs het front.
Rond december 1914 lag het front al drie maanden op dezelfde plaats en was er hevig gevochten in erbarmelijke omstandigheden. Vele, vooral wat oudere, soldaten zouden graag even wat rust aan hun hoofd hebben en dit zou een verklaring kunnen zijn voor de kerstvrede.
Een andere verklaring voor de kerstvrede wordt vaak gezocht in een probleem met discipline en moraal van de soldaten. Zij zouden, nadat het front was vastgelopen, het nut van de oorlog niet meer zien. De kerstvrede zou zo als een vorm van muiterij gezien kunnen worden. De legerleiding zag dit ook als zodanig. Voor de soldaten was dit echter geen muiterij of een breuk met de discipline, de meesten zagen dit gewoon als een korte pauze. Een pauze die nodig was na alle verschrikkingen van de laatste paar maanden.
Sommige historici waaronder Modris Eksteins zien de kerstvrede als een “sportieve geste” van beide zijden, het was voor vele soldaten “not done” om met de kerst te vechten. Deze ideeën zouden volgens Eksteins voort gevloeid zijn uit de sportieve manier van leven van de Britten, maar ook van veel Duitsers. “To be a sport” hield in dat men een gentleman was, een moedig en goed mens. In het Victoriaanse tijdperk waren de Britten geobsedeerd geraakt door de sport en gebruikten zij de sportethiek ook om de regels te vormen voor sociale omgang.
Ook de hele oorlogvoering werd bezien in het licht van de sport: ‘The war was a game, deadly earnest, to be sure, but a game nevertheless’
en:
‘[der Sport war] ein soziales Ideal, das sich von der Cricket-Plätzen der Private Schools bis Flanderen fortpflantzte’ ‘In den Trainingcamps wurden Krieg und Sport zusammengebracht, und an der Front stellte sich später ein ähnlicher Blickwinkel ein, auch wenn die Realität des Grabenkrieges dieser Erwartungshaltung kaum gerecht werden konnte’.
Ook de in de tweede paragraaf genoemde voorbeelden van de voetbalwedstrijd, de jacht op de haas en het sneeuwballengevecht laten het sportieve karakter zien van de verbroedering. Dit sportideaal bleef vooral in de eerste maanden van de oorlog erg belangrijk, het bepaalde de manier waarop de Engelsen tegen de oorlog aankeken en dit zorgde ervoor dat de kerstvrede van 1914 mogelijk was. Later ebde dit ideaal weg. Deze bovenstaande verklaring is vooral van toepassing op de Engelse zijde en de Duitsers die in Engeland hadden gewoond en dit sportideaal ook had overgenomen.
Een andere verklaring die hier nauw mee samenhangt had te maken met cultuur en beschaving. Beide zijden wilden maar al te graag aan elkaar laten zien dat zij beschaafder waren dan de ander door tijdens de kerst de wapens neer te leggen en elkaar de hand te schudden.
Of de kerstvrede nou voortkwam uit een verlangen naar een adempauze, uit ongehoorzaamheid, door sportief en/of beschaafd gedrag of misschien wel uit alle redenen, de vrede blijft een bijzondere plaats innemen in de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog. Vooral omdat het een einde van de oude wereld inluidde. Na deze kerstvrede werd de oorlog alleen maar gruwelijker en het is voor veel mensen na 1914 en zeker na 1945 moeilijk te vatten dat er zoiets kon bestaan als een spontane verbroedering tussen de rivalen. De 20ste eeuw begon pas echt na januari 1915 toen de idealen en ideeën uit de 19de eeuw en vooral die van augustus 1914, na nog enkele stuiptrekkingen, dood waren.
- De keizerskwestie
- De eerste Marokkocrisis (1905)
- Empire in the mind
- Sinterklaas: man achter de baard
- Mata Hari, ‘onze’ beroemdste spion
Loading ...
als ik naar de ingelijste diplome d`honneur kijk,dat aan mijn h.brunklaus 15 augustus 1917 werd uitgereikt uit dank voor zijn hulp aan gewonden en vluchtelingen,heb ik met veel interesse vandaag naar het verslag op de radio gesproken werd.Hij woonde in breda en had daar ook een kledingzaak Peek en Cloppenburg.
Ik vergat nog te vertellen.dat hij geboren is op3 april 1871 en overleden in 1960