Sutton Hoo helm, gezicht van de vroege middeleeuwen

De bepantsering van het hoofd is compleet, ook het vooraanzicht is beschermd. De Sutton Hoo-helm heeft hierdoor de gelijkenis van een gezicht. Het is het gezicht van de vroege middeleeuwen.

 

Bord bij toegang van de site van Sutton Hoo. Foto auteur.

Bord bij toegang van de site van Sutton Hoo. Foto auteur.

1939 is een roerig jaar in de wereldgeschiedenis. De agressieve politiek van Adolf Hitler leidt tot het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Door inzet van vliegtuigen is ook het Britse eiland niet langer onbereikbaar voor vijandelijke troepen. Maar ook een andere gebeurtenis doet stof opwaaien.

De vondst van een scheepsgraf in Sutton Hoo, Engeland zet de archeologische wereld volledig op zijn kop. De eerste pagina’s van de Engelse geschiedenis moeten opnieuw geschreven worden. En een afbeelding op die eerste pagina’s is voor handen: de Sutton Hoo-helm.

Mrs. Pretty en archeoloog Basil Brown

In 1938 roept een Engelse dame, Mrs. Edith Pretty, archeoloog Basil Brown bij zich. Op haar landgoed Sutton Hoo bevinden zich grafheuvels. Vanuit haar huis ziet zij de glooiingen in het veld. Haar huis ligt aan de rivier de Deben, dichtbij het plaatsje Woodbridge in Suffolk. De grafheuvels intrigeren haar. Wat zouden zij verborgen houden?

Archeoloog Brown kan die vraag mogelijk beantwoorden. Mrs. Pretty geeft hem opdracht de heuvels te onderzoeken. Hij gaat met enkele medewerkers aan de slag en nog in hetzelfde jaar opent Brown drie grafheuvels. Anderen zijn hem voor geweest. Lang geleden. Eeuwen eerder al hebben rovers gezocht naar antieke rijkdommen. Ze zijn slordig te werk gegaan, alleen gericht op kostbaarheden. Voor de archeologische rijkdom hebben zij geen oog gehad. Brown heeft dat wel. Hij treft al in het eerste graafseizoen sporen van crematie, ornamenten en een scheepsgraf aan.

Mound 1

Als de lente van 1939 is aangebroken, keert Brown terug. De grootste heuvel op het landgoed ligt er nog onaangeroerd bij. Op de vraag van Brown welke heuvel zij nu wil openen zegt Mrs. Pretty met Britse gereserveerdheid: “What about this?”. Ze wijst op wat nu bekend is als Mound 1. Het is de grootste heuvel en alleen daarom al veelbelovend. Dat blijkt. Op 11 mei 1939 is het zo ver. De gravers houden de eerste scheepsnagel in handen. Daarna vinden zij nagel na nagel. Aan de hand van de nagels herkent Brown een scheepsromp. Het hout is weggerot, maar de verkleuring van de grond toont uiteindelijk een schip van 27 meter lang.

Archeologisch onderzoek

Dit is een topvondst! Een ontdekking van nationaal belang. Maar ja, de natie heeft nog meer aan het hoofd. De dreiging van een oorlog met Duitsland is levensecht. De oorlogszuchtige taal die Herr Hitler uitkraamt en zijn ronduit agressieve handelen door Tsjechië binnen te vallen, zet de autoriteiten in Groot Brittannië op scherp. Het Ministerie van Werken is druk met voorbereidingen. De oostkust van Engeland is ongetwijfeld het eerste doelwit van Duitse vliegers, het gebied waar in de vijfde, zesde eeuw ook de invallende Angelen en Saksen zijn geland met hun schepen. Ook het British Museum lijkt wel iets anders aan het hoofd te hebben dan een opgraving, zoals het in veiligheid brengen van kostbaarheden. Moeten we dan dichtbij die oostkust een opgraving doen? Ja, natuurlijk!

Het archeologisch onderzoek in Sutton Hoo legde een compleet schip bloot. Bron: wikimedia.org.

Het archeologisch onderzoek in Sutton Hoo legde een compleet schip bloot. Bron: wikimedia.org.

Scheepskamer vol schatten

Een ervarener onderzoeksteam wordt opgetrommeld om het werk over te nemen. In de zomer gaat een team archeologen aan de slag. Enkelen van hen komen hiervoor terug van hun vakantie. Het is het waard. In het midden van het schip ligt de kamer die nog onderzocht moet worden. Houten en ijzeren resten blijken de opmaat naar spectaculairder vondsten die in de kamer liggen. Een zilveren schaal is het eerste kostbare artefact. Al snel volgen er meer: schild, wapens, zilveren lepels, gouden munten, gouden gespen en juwelen; sommige van die vondsten uit exotische oorden als Byzantium en Egypte. Zeventien dagen en 263 objecten later hebben de archeologen de schatkamer uitgekamd.

Koning Redwald

Wat heeft de opgraving opgeleverd? Alle denkbare vondsten van een uitzonderlijke kwaliteit zijn gevonden. De eigenaar moet wel een machtige vroegmiddeleeuwse vorst zijn geweest. Maar waar is die vorst? Geen spoor van een skelet. Was dit schip een monument in plaats van een scheepsgraf? Waarschijnlijker is dat de zuurhoudende bodem niets van het lichaam heeft overgelaten.

De vraag voor wie dit imposante graf is gemaakt, houdt de gemoederen bezig. Nog steeds. Uit de schaarse historische bronnen is slechts een onderbouwde gok op te maken. De grootste kandidaat voor degene in het scheepsgraf is Redwald, de koning van East Anglia. Hij sterft in 625. Hij is een machtig vorst. Zelfs een opperheer, een koning wiens macht zich uitstrekt tot buiten de grenzen van East Anglia. Is hij die koning die zijn vijanden angst inboezemt als hij zijn helm opzet?

Sutton Hoo-helm: mysterieus, dreigend en heidens

Van alle vondsten spreekt de Sutton Hoo-helm het meest tot de verbeelding. Het is het icoon van Sutton Hoo. Meer, het is het icoon van Angelsaksisch Engeland. Het symboliseert het begin van de Engelse geschiedenis, van de periode dat de Germaanse volken naar Engeland oversteken in de zesde eeuw totdat in 1066 de Normandiërs de macht overnemen na de Slag bij Hastings. Internationaal staat de helm voor “alles wat mysterieus, dreigend of heidens moet lijken”, maar heeft ook een grote commerciële uitstraling. Het staat niet voor niets op tal van boeken, souvenirs en zelfs blikjes vis.

Een omslag van boek of tijdschrift is niet compleet zonder de Sutton Hoo-helm. Foto auteur.

Een omslag van boek of tijdschrift is niet compleet zonder de Sutton Hoo-helm. Foto auteur.

British Museum

De helm is één van de pronkstukken van het British Museum. Direct na de opgraving gaan de vondsten naar het museum. Mrs. Pretty, die rechtmatig eigenaar is van de schatvondst, schenkt namelijk alle vondsten aan de natie. De kratten met kostbaarheden gaan bijna linea recta een ongebruikte tunnel in van de London Underground om deze te beschermen tegen nazi-bommen tijdens de Battle of Britain.

Na de Tweede Wereldoorlog komt de helm op tafel van de restauratoren. Zij staan voor een monnikenwerk. Wat ooit een helm was, bestaat nu uit honderden stukjes. En waar die aan elkaar passen is op geen manier duidelijk. Een voordeel is er: de helm was al geroest toen de scheepskamer instortte. Hierdoor viel deze uiteen in plaats van dat die ingedrukt en dus vervormd werd. De stukjes helm hebben hun oorspronkelijke vorm behouden. Het maakt het werk nog steeds niet gemakkelijk, maar ieder aanknopingspunt is er één.

Reconstructie

Verder helpt het de restauratoren om naar het gebruikte materiaal te kijken. De meeste resten zijn van ijzer. De versierde panelen zijn van brons evenals de strips. De strips vormen een kam die van achteren naar voren over de helm loopt. De strips zaten geklonken en gaven de helm stevigheid. De kam geeft ook duidelijkheid over de grootte van de helm. Conservator Herbert Maryon reconstrueert de helm. Maar helaas. Archeoloog Rupert Bruce-Mitford, de man die een groot deel van zijn leven wijdde aan de beschrijving van de Sutton Hoo-vondsten, is niet overtuigd als hij het eindresultaat ziet. Een deel van het gezicht en de nek zijn onbeschermd. En inderdaad, het masker ziet er uiterst ongemakkelijk uit om te dragen. De reconstructie wordt ontmanteld. In 1970 begint het werk aan de puzzel opnieuw. Nu is de uitkomst naar wens. Het resultaat is een helm waarmee een krijger in het gevecht voor de dag kan komen.

Bescherming en angst aanjagen

Fragment van replica Sutton Hoo-helm met dansende krijgers. Bron: wikimedia.org.

Fragment van replica Sutton Hoo-helm met dansende krijgers. Bron: wikimedia.org.

Beschermen en angst aanjagen. Dat is waarvoor de helm is gemaakt. Fysieke bescherming doordat metaal en de voering van leer als afweer dienen tegen wapens van vijanden. Minstens even belangrijk is de mentale bescherming die de figuren op de helm bieden. De dansende krijgers. De krijger met speer te paard. Maar bovenal de dieren die in de kam zijn verwerkt. Ze liggen bovenop de helm en hun bronzen kleur steekt af tegen het verzilderde ijzer van de rest van de helm. Twee draken kijken elkaar aan. Zij tonen hun vervaarlijke tanden. Eén heeft de vleugels uitgeslagen. Zijn staart vormt een snor op het gezicht van het masker. Versieringen als draken zijn meer dan afbeeldingen alleen. De draak is de beschermer van schatten. Nu beschermt hij de gehelmde krijger. De zwijnenkoppen aan het einde van de uitgeslagen vleugels symboliseren de kracht waarmee de krijger vecht.

Dierfiguren zijn veelvuldig te vinden op Angelsaksische voorwerpen en in boeken. De wederzijdse afhankelijkheid van mens en natuurlijke omgeving is een belangrijk thema van de Angelsaksische cultuur. Een krijger met zo’n helm zal zijn vijanden vrees aanjagen.

De Sutton Hoo-helm maakt zijn bezitter een krijger met dierlijke krachten in het gevecht; een man die zijn vijanden angst inboezemt. Een man van aanzien. Of het Redwald was of niet, de man is niet onsterfelijk gebleken. Zijn helm is dat wel.

Meer lezen: BBC History of the world

De helm is te zien in het British Museum, Londen. De site met bezoekerscentrum van Sutton Hoo bij Woodbridge is te bezoeken.

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!