Tentoonstelling ‘De wereld van de VOC’

De wereld van de V.O.C.

‘Voorzichtig, zegt de conservator, als een aantal mensen de enorme papierstrook omzichtig vastpakt, ‘hij moet dáár hangen’. De mensen vormen een slang en allemaal hebben ze een deel vast. Stapje voor stapje lopen zij achter elkaar. De stook papier is een grote schat; een kaart van een kleine tien meter. Nu te bewonderen in het Nationaal Archief.

VOC op verzoek

In het Nationaal Archief (NA) is momenteel de tentoonstelling te bewonderen over de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Waarom VOC? Naar aanleiding van een onderzoek onder het publiek over welk archief het meest interessant is en welke archieven het vaakst worden geraadpleegd, kwam het VOC-archief als beste uit de bus. ‘U vraagt, het NA draait’, een tentoonstelling op verzoek van hooggeëerd publiek, zou je kunnen zeggen.

De VOC spreekt tot de verbeelding. Hoewel hele volksstammen er nog nooit over hebben gehoord. Een korte opsomming: eerste multinational (gedurende de zeventiende en achttiende eeuw). VOC: maatschappij met de eerste ‘aandelen’, opgericht in 1602. Een stel verenigde reders die (op verzoek van Johan van Oldenbarnevelt) zich organiseerden en de absolute grootmachten van toen -Engeland en Spanje- te slim af waren. De VOC die Nederland enorme rijkdommen bracht en een zwarte bladzijde in de geschiedenis vormt: slavernij, uitbuiting, erbarmelijke omstandigheden op de schepen, bezetting en kolonisatie, brutaliteit, religie en genocide. Vooral hierom is de VOC de laatste tijd omstreden. Rijkdom vergaren door slavenhandel? Is dat iets om trots op te zijn? Is het plegen van genocide op bijvoorbeeld Banda glorieus? Kortom, een geschiedenis vol tegenstellingen, een verleden vol verhalen; heroïsche en verdrietige. Op de tentoonstelling in het NA worden die verhalen belicht.

Een van de vele VOC-banden waarin administratie werd bijgehouden. (Foto: Ester Smit)

Een van de vele VOC-banden waarin administratie werd bijgehouden. (Foto: Ester Smit)

Hokjes en sfeer

Om de sfeer voor te proeven staan er drie houten hokjes. Hierin kan de bezoeker een kijkje nemen om kennis te maken met de tijd voor de VOC, en hoe de VOC tot stand kwam. Hoe ging het aanmonsteren eigenlijk te werk? De houten hokjes zorgen voor een zogeheten ‘VOC-experience’, een echte beleving (je mag  en kunt alles aanraken) van de geschiedenis om in het verhaal van de tentoonstelling te komen.

Geweldige globe

Wie de tentoonstelling binnenloopt, ziet allereerst een grote globe. Je kunt het gevaarte draaien waarbij ondertussen de plekken in de wereld waar de VOC zoal handelde worden geprojecteerd. Fantastisch. Net als in de zeventiende eeuw gaat er een wereld voor de toeschouwer open. ‘Ze’ zaten werkelijk overal.

De globe projecteert de wereld van de VOC. (Foto: Ester Smit)

De globe projecteert de wereld van de VOC. (Foto: Ester Smit)

Ik waan mij op een schip en dat lijkt ook de bedoeling. Op een heel creatieve manier is dat in beeld gebracht en tenslotte is aan het einde de boeg, waar je de deinende golven voelt. Voelen, zien, ruiken; alle zintuigen worden geprikkeld. De tentoonstelling bestaat uit verschillende nissen die van elkaar gescheiden zijn door glasplaten. Achter glas hangen prachtige kaarten uit de VOC tijd, gemaakt door VOC-werknemers van toen! Deze kaarten zijn een absolute aanvulling voor het verhaal, dat in geuren en kleuren wordt verteld. Bij elk verhaal kan iedereen een wereldbolletje openen, om de geur van de VOC op te snuiven. Sommige zijn vergeten, maar de meeste zijn gemakkelijk te herkennen.

Detail, maar toch met een idee van een VOC-schip. (Foto: Ester Smit)

Detail, maar toch met een idee van een VOC-schip. (Foto: Ester Smit)

Voorouders – nazaten

Het NA heeft goed uitgepakt. De mooiste archiefschatten zijn hier te zien, en dat is belangrijk, want archieven liegen niet. Zonder woorden wordt het ware beeld van de VOC getoond. Iedereen heeft een verhaal met of via de VOC, misschien niet als slachtoffer of als rijk koopman, maar als Nederlander, want duidelijk is wel dat de VOC nog steeds een stempel drukt op de Nederlandse cultuur. De nieuwsgierigen onder ons die willen weten of ze afstammen van een VOC-medewerker, kunnen sowieso bij het NA terecht. De namen van de VOC-opvarenden staan in een database die ook tijdens een tentoonstellingsbezoek is te raadplegen op een tablet.

Een van de schatten uit de depots van het Nationaal Archief. (Foto: Anne Reitsma)

Een van de schatten uit de depots van het Nationaal Archief. (Foto: Anne Reitsma)

Het briljante aan de tentoonstelling is, dat het NA in feite de deuren van haar schatkamer opengooit. Het NA laat met deze expo zien wat ze in huis heeft, altijd veilig achter slot en grendel van het depot. Maar nu krijgt iedereen de kans om de prachtige archiefstukken, de documenten, de boeken en de kaarten te bekijken. Zonder de oordelen of te verzanden in ‘goed-slecht-discussies’ laat het NA de geschiedenis zien, met positieve kanten en zwarte bladzijden.

Twee keer beleven

En nu die kaart van bijna tien meter. Alleen daarom al is de tentoonstelling meer dan een bezoek waard. Kom eerst voor de tentoonstelling en dan een paar weken later om de lange kaart van tien meter goed te bekijken. In de nis waar deze hangt, komt het verhaal van de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika aan bod. De wereld van de VOC, het was ook hun wereld. Archieven liegen niet, ze vertellen ook het verhaal van de Khoi-Khoi en de San.

Kaart van tien meter, met op de voorgrond de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika, die geconfronteerd werden met de VOC. (Foto: Anne Reitsma)

Kaart van tien meter, met op de voorgrond de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika, die geconfronteerd werden met de VOC. (Foto: Anne Reitsma)

Al met al een overdonderend prachtige tentoonstelling. De aangeklede poppen hadden van mij niet gehoeven, evenals de ietwat weke Engelse titels, maar goed je kunt niet alles hebben. Iedere Nederlander zou deze tentoonstelling moeten bezoeken om onbevooroordeeld en ongekleurd de eigen historie te herkennen. Glorieuze geschiedenissen, maar ook verhalen met een verdrietige kant. Het hoort er allemaal bij.

Wanneer: tot en met 7 januari 2018

Openingstijden: vier dagen in de week: di (10.00-21.00 uur) woe-vrij (10.00-17.00 uur)

Waar: Nationaal Archief (naast Den Haag Centraal Station)

Prijzen: volwassenen betalen het luttele bedrag van vijf euro.

Activiteiten en lezingen op gahetna.

Schrijf je in voor TOEN!