Terugkeer naar Nova Zembla

Door de film met Doutzen Kroes in 3D zou je bijna vergeten dat Nova Zembla niet alleen een film is.  JaapJan Zeeberg schreef  Terugkeer naar Nova Zembla over de zestiende-eeuwse ontdekkingsreizen. Met Gerrit de Veers reisverslag. nova zembla

De drie ontdekkingsreizen onder leiding van Willem Barentsz. zijn moeilijk een succes te noemen. Een doorgang via het noorden, boven Russische gebieden langs, naar China, Japan en Indië vond Barents niet. Zowel in 1594, ´95 als ´96 strandden de schepen op poolijs, dat verder varen onmogelijk maakte.

Niettemin zijn deze reizen, ondanks of dankzij het mislukken van de missie, beroemd geworden. De pogingen van Barents om zich een weg door het ijs te banen en de avontuurlijke overwintering op het eiland Nova Zembla vormen een heroïsch onderdeel van de Nederlandse geschiedenis. Niet in de laatste plaats is de vermaardheid van de reis te danken aan de rijkdom van de bronnen, zowel geschreven als archeologische bronnen.

Aan beide besteedt JaapJan Zeeberg aandacht in zijn boek Terugkeer naar Nova Zembla, De laatste en tragische reis van Willem Barents.

Vertellinghe vande derde seylagie

Willem Barents was niet de eerste die naar het noorden voer. Ook de pogingen van zijn voorgangers waren tevergeefs geweest. In 1594 en 1595 zonden de Staten van Holland en Zeeland opnieuw expedities uit. Op eigen kosten zond ook Amsterdam een schip waarop Barents het bevel voerde. Na twee mislukkingen zagen de Staten af van een nieuwe poging. Ze kozen ervoor een beloning uit te reiken aan degene die op eigen initiatief de doorgang vond.

Gerrit de Veer

Amsterdam liet zich niet weerhouden om nog een vloot uit te rusten. Twee schepen voeren op 10 mei 1596 uit. Barents was de wetenschappelijk leider, de schipper was Jacob van Heemskerck. Het tweede schip, waarop Jan Cornelisz. De Rijp bevel voerde, zouden in de zomer al terugkeren richting Holland. Barents en Heemskerck probeerden langs de westkust van Nova Zembla noordelijker te komen. Dankzij Gerrit de Veer, een bemanningslid, is een bron overgeleverd over deze helse tocht. De Veer beschreef en tekende in Vertellinghe vande derde seylagie over het reilen en zeilen van de bemanning.

Zowel deze Vertellinghe als een verslag van de eerste twee reizen zijn opgenomen in Terugkeer naar Nova Zembla. IJsberen en poolvossen Voordat de schepelingen strandden op Nova Zembla hadden zij al de nodige ontberingen doorgemaakt. De toevallige ontmoetingen met ijsberen en de pogingen om deze dieren te weren, waarover Gerrit de Veer verhaalt, spreken tot de verbeelding.

Behouden Huijs

Echt benauwd werd de situatie toen het ijs de doorvaart en de terugtocht onmogelijk maakte. Op 26 augustus was het schip volledig omringd door schotsen. De bemanning was gedwongen de `geheelen couden winter met grooten armoedt, ellende ende verdriet´ op Nova Zembla te overwinteren. Met drijfhout en delen van het schip bouwden zij een hut die het Behouden Huijs werd gedoopt. De ijsberen en de steeds ijziger wordende poolwind maakten het verblijf er niet bepaald aangenamer op. De rantsoenen die van het schip waren gehaald, werden af en toe afgewisseld met een gebraden poolvos, waarvan het vlees aangenaam smaakte `als conijnen doen´. De hut werd ingericht met spullen die van het schip kwamen, waarbij het warm houden van de koude lichamen de grootste aandacht kreeg. Dagen achtereen bleef de bemanning in de kooi, bij het vuur of in de sauna, dat was gemaakt van een wijnvat. Met berenvet hielden ze de lampen brandend.

Mannen van Willem Barents weren een ijsbeer af. Bron: wikimedia.org.

Mannen van Willem Barents weren een ijsbeer af. Bron: wikimedia.org.

Dood van Barents

Deze omstandigheden eisten enkele slachtoffers en er waren enkele zieken, onder wie Willem Barents. Weder thuijs In mei 1597 begonnen de mannen aan het zeewaardig maken van twee sloepen. Op 13 juni verlieten zij het Huijs. Voor latere ontdekkingsreizigers liet Barents een rapport achter waarin hij schreef over het doel van de reis, de overwintering en het vertrek ´om weder thuijs te moegen comen´. De reis van ruim 2000 kilometer huiswaarts vormde een avontuur op zich. Een avontuur dat Barents niet zou overleven.

Via Kola naar Holland

Twaalf mannen bereikten de kust van het Russische vasteland. In Kola, een plaats zestig kilometer landinwaarts, lag oude bekende Jan Cornelisz. De Rijp voor anker. Met hem voeren de overlevenden mee naar Holland. Het dagboek dat Gerrit de Veer bijhield van de gebeurtenissen tijdens de reis werd reeds in 1598 uitgegeven. Het wonderlijk verslag kende gretig aftrek en werd spoedig vertaald in Latijn, Frans, Duits, Italiaans en Engels.

Bodemarchief van sneeuw en ijs

Ondanks de bekendheid van de site duurt het tot 1871 voordat het Behouden Huijs opnieuw werd bezocht. De Noorse kapitein Elling Carlsen ontdekte de ruïne en treft een interieur aan zoals het in 1597 was achtergelaten. In 1876 ging de Engelsman Chr. Gardiner samen met Carlsen naar het Huijs en verzamelde nog eens 112 voorwerpen. Ook het rapport van Barents, het zogenaamde cedelken, troffen zijn aan. Hoewel aangetast, was de tekst nog goed te lezen.

Archeologisch gezien waren de vondstomstandigheden uitzonderlijk. De vorst beschermde de voorwerpen tegen oxydatie en verrotting. Het bodemarchief is zelden ´toegerust´ voor de overlevering van papier en textiel. Maar de kledingstukken hadden zelfs hun oorspronkelijke kleur behouden. In de jaren negentig van de twintigste eeuw hebben Nederlandse onderzoekers intensief archeologisch onderzoek verricht naar het Behouden Huijs. Zij konden hierdoor ondermeer de indeling van de hut reconstrueren. De auteur nam zelf deel aan deze expedities naar Nova Zembla.

Poolvossenmuts

Het verhaal van Gerrit de Veer krijgt door de archeologische vondsten een nog tastbaarder dimensie. De vondsten roepen een beeld op van de overwinteraars die niet weten hoe snel zij hun verblijf moeten verlaten, hoewel zij wisten dat hen een barre tocht te wachten stond. Materiaal waar zij tijdens hun reis geen nut van zouden hebben, lieten zij achter om eeuwen later in situ te worden gevonden. De bemanning nam alleen mee wat van belang was: voedsel, eetgerei en warme kleding. In dezelfde kledij, een poolvossenmuts incluis, werden zij in Amsterdam onthaald. Daar was het eigenlijke avontuur definitie voorbij. Dankzij de bronnen die ervan getuigden, zou het echter nog vele malen worden herbeleefd.

Veel vondsten staan afgebeeld en beschreven in een catalogus: J. Baart e.a. red., Behouden uit het Behouden Huijs: catalogus van de voorwerpen van de Barentsexpeditie (1596), gevonden op Nova Zembla. De Rijksmuseumcollectie aangevuld met Russische en Noorse vondsten (Amsterdam 1998).

Terugkeer naar Nova Zembla, De laatste en tragische reis van Willem Barents

JaapJan Zeeberg
(Zutphen 2007)
ISBN 90 5730 489 9, € 29,95
Uitgeverij Walburg Pers

[bol_product_links block_id=”bol_56d0cef76132f_selected-products” products=”1001004004734859,1001004002519133,1001004011542413,1001004011522953,1002004011879300,1002004012365853″ name=”Nova Zembla” sub_id=”” link_color=”000000″ subtitle_color=”000000″ pricetype_color=”ED1000″ price_color=”CC3300″ deliverytime_color=”009900″ background_color=”FFA012″ border_color=”D25400″ width=”600″ cols=”3″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″] [youtube]https://www.youtube.com/watch?v=kqXSFdFxvl8[/youtube]

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!