Troelstra: De revolutie die niet doorging

SDAP-voorman Troelstra riep in november 1918 op tot een revolutie. Al snel bleek dat hij de machtsverhoudingen in Nederland niet goed had doorzien.

Een tekst over de revolutie in Nederland in 1918 in school- en handboeken gaat steevast gepaard met een foto waarop Pieter Jelles Troelstra (1860-1930) te zien is op straat, te midden van zijn aanhangers, met zijn hand of vuist in de lucht. Die combinatie van woord en beeld heeft waarschijnlijk bij velen de gedachte doen nestelen dat Nederland in vuur en vlam stond in die dagen. Zoals Rob Hartmans al in de titel van zijn boek over de politieke gebeurtenissen in november 1918 helder maakt, is dit niet het geval.

Algemeen kiesrecht

In De revolutie die niet doorging beschrijft de historicus de situatie in Nederland aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Door de invoering van het algemeen kiesrecht (1917) vond er een politieke aardverschuiving plaats waarvan de liberalen de verliezer waren en met name de confessionele partijen profiteerden.

Socialisten

De ‘socialisten in soorten en maten’ maakten een kwart van de Nederlandse bevolking uit. De verbreding van het kiesrecht had hen niet de groei gebracht die was verwacht. Hoewel de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) zich had ontwikkeld tot een partij die ‘binnen het kapitalistische en liberaal-democratische bestel verbeteringen voor de arbeiders’ wilde realiseren, geloofden velen partijleden nog steeds in de socialistische revolutie waardoor de oude klassentegenstellingen zouden verdwijnen.

Strijdende klasse

Troelstra werd in die gedachten gesterkt doordat er onrust ontstond in het Nederlandse leger en in andere landen zoals Duitsland en Oostenrijk-Hongarije daadwerkelijk een revolutionaire sfeer hing.

“Grijpt met ons het oogenblik, dat u zal vrijmaken; vertrouwt op uzelve en uwe strijdende klasse; laat alle verschillen van het heden wijken voor de grootsche taak, die ons wenkt!”

Met zulke woorden reikte hij de hand naar alle arbeidsorganisaties, ook de protestant-christelijke en de katholieke om tot actie over te gaan. Het bleef echter bij praten. Troelstra ontketende geen revolutie, maar hij kondigde er netjes één aan, zelfs al speechend in de Tweede Kamer.

“Wij hebben echter tot taak, dit historische oogenblik voor de politieke verheffing der arbeidersklasse te gebruiken en wat ook van ons gevorderd zal worden aan persoonlijke toewijding, al zou het ons leven moeten gelden, wij zullen het gaarne en jubelend geven ter voldoening aan den eischen van het historisch oogenblik.”

Vergissing

Pieter Jelles Troelstra te midden van zijn aanhangers, met zijn hand of vuist in de lucht, 1912. Bron: Wikimedia commons (publiek domein).

Troelstra had zich danig verkeken op de gevoelens die leefden in de maatschappij. Zelfs binnen zijn eigen partij kreeg hij de handen niet op elkaar voor zijn revolutionaire gedachtegoed maar de echte tegenstand kwam van de confessionelen. De arbeiders, met name die van katholieke huize, schaarden zich achter hun kerkelijke en politieke voormannen. De contrarevolutie was veel krachtiger dan de ‘bedenkelijke opruiing’ door Troelstra. Hartmans concludeert dan ook ‘dat Troelstra zich wel degelijk vergist heeft, en dat in meer dan één opzicht’ waarbij de meest confronterende is dat Troelstra niet in zichzelf had herkend dat hij ongeschikt was om een revolutie te leiden.

Levendig geschreven

De journalistieke schrijfstijl maakt het een plezier om dit boek te lezen. De auteur laat in veel gevallen de bronnen spreken wat de tekst nog verder verlevendigt. Naast zwartwit-illustraties in de tekst is er ter afsluiting een katern met foto’s en afbeeldingen van bronnen.

Hartmans, R.,

De revolutie die niet doorging, De tragedie van Troelstra november 1918

(Utrecht 2018)

ISBN 978-94-0191-340-9, € 20,-, 206 pag.

Uitgeverij Omniboek

 

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!