Turfschip van Breda: woensdag weetje

Vandaag is het 425 jaar geleden dat de mannen van prins Maurits Breda op listige wijze innamen. Op 4 maart 1590 lieten de Spaanse bezetters van Breda een turfschip met verborgen Nederlandse soldaten binnen. Het turfschip van Breda werd het Nederlandse Paard van Troje.

turfschip van Breda

Veroveringe van ´t kasteel van Breda door soldaaten, in een turfschip verborgen, Ao 1590. Jan Luyken, 1681. Bron: wikimedia commons.

Nederlandse Opstand

In 1590 was de strijd van de opstandige Lage Landen tegen de Spaanse koning nog lang niet gestreden. In 1587 hadden de Staten-Generaal besloten om als een republiek verder te gaan. Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) fungeerde als een soort premier en minister van buitenlandse zaken, terwijl een jonge prins Maurits (1567-1625) als stadhouder aan het hoofd van de staatse legers stond.

Maurits wilde zich bewijzen als militair leider. Breda, dat sinds 1581 in handen van de Spanjaarden was, stond zeker op zijn verlanglijstje. Zijn vader Willem van Oranje (1544-1584) had van zijn elfde tot vijftiende in het kasteel van Breda gewoond. De voorvaderen van Willem, de graven van Nassau, waren vanaf 1403 ook baronnen van Breda geweest. Toen prins Maurits een kans kreeg om deze stad te heroveren, nam hij die met beide handen aan.

Turf en Troje

De kern van het plan van het turfschip is vergelijkbaar met de klassieke list van het Paard van Troje: zonder het te beseffen laat de vijand zijn tegenstanders toe achter de muren. In dit geval niet met behulp van een raar reusachtig houten paard, maar in de vorm van een turfschip. Een stuk realistischer naar mijn mening.

Het is onduidelijk of Maurits al een plan had om Breda met een list in te nemen. Willem van Oranje zinspeelde in een brief uit 1581 op de mogelijkheid om een verrader of infiltrant in Breda een schip binnen te laten smokkelen:

Zou iemand in staat zijn de sluis bij het kasteel en de sluitboom die ervoor ligt in een donkere nacht open te krijgen, dan moet je per schip binnen het kasteel kunnen komen.
Geciteerd bij: Baar, Peter-Paul de, Het turfschip van Breda (1590), in: Kloek, Els, red, ‘Verzameld Verleden. Veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis’ (Hilversum 2004), p. 65.

Het zou kunnen dat Maurits dit idee kende, maar zeker is dat niet. Mogelijk kwam iemand  anders met het briljante idee om soldaten in een turfschip langs de verdediging van Breda te smokkelen, bijvoorbeeld de schipper die het plan uitvoerde.

Het turfschip van Breda

In februari 1590 kwam Maurits in contact  met een schipper uit het Brabantse Leur.
In de meeste versies van het verhaal heet deze schipper Adriaen van Bergen. Toch is niet helemaal duidelijk welke Adriaen van Bergen het is. In historische bronnen worden meerdere namen genoemd van schippers en/of knechten die bij de expeditie betrokken waren:

  • Adriaen Joosten van Bergen (de jongere)
  • Adriaen Joosten van Bergen (de oudere)
  • Adriaen Adriaenszoon van Bergen
  • Willem Jacobszoon van Bergen

In ieder geval leverde de schipper en zijn familieleden regelmatig vrachten turf af in Breda. Hij bleek bereid om een detachement soldaten aan boord te nemen en Breda binnen te smokkelen. Het lijkt eenvoudig, maar de uitvoering van het plan verliep vanaf het begin moeizaam.

De inname van Breda

Zondagavond 25 februari 1590 marcheerden 68 soldaten onder leiding van Karel de Héraugière naar het Zwartenbergse Veer aan de rivier de Mark, bij Zevenbergen. Deze plek was ongeveer een dag varen van Breda af. Hier zou het turfschip van Adriaen van Bergen liggen. Volgens de overlevering ‘versliep’ de schipper zich. Een dag later hield hij het helemaal voor gezien. Hij durfde niet meer. Twee van zijn neven namen zijn plaats in. Zo ging de expeditie op 2 maart 1590 alsnog van start. Langzaam. Sneeuw, mist en tegenwind maakten dat de trekschuit nauwelijks vooruit kwam. De soldaten bevroren ondertussen bijna in het ruim.

Op zaterdagmiddag 3 maart meerde het turfschip aan bij Breda. In plaats van een controle uit te voeren, lieten Spaanse wachters het schip doorvaren naar de slotgracht bij het kasteel. Daar stootte het schip lek, zodat de soldaten in het ruim het koud, nat en Spaans benauwd kregen. De schippersknechten moesten aan de pompen. Aangezien er nogal wat verkouden mannen in het ruim zaten overstemden deze acties wel mooi hoestende en angstige geluiden. De soldaten hielden het tot tegen middernacht uit, kropen toen uit het schip en betraden het kasteel. Dankzij het verrassingseffect en het feit dat vanwege de vastenavondviering een groot deel van het Spaanse garnizoen dronken was, overrompelden de mannen van Héraugière de verdedigers. De volgende dag trokken de troepen van Maurits Breda binnen.

Het verhaal van het turfschip van Breda stak de opstandelingen een hart onder de riem en vergrootte het aanzien van prins Maurits als militair. Bovendien leverde het turfschip van Breda eeuwenlang stof voor gedichten, toneelstukken en (kinder)boeken.

Wist je dat in 2014 een stripboek over het turfschip van Breda verscheen?

In opdracht van Stichting de Spaansche Brabander vormde Roelof Wijtsma het verhaal om tot een strip.

Bronnen

Baar, Peter-Paul de, Het turfschip van Breda (1590), in: Kloek, Els, red, ‘Verzameld Verleden. Veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis’ (Hilversum 2004)

Bredavandaag (bredavandaag.nl)

Duinkerken, Anton van, Het Turfschip van Breda als poëtisch motief, in: ‘Jaarboek de Oranjeboom 10 (1957)’

Delahaye, A., Het Turfschip van Breda toegelicht uit plaatselijke archieven, in: ‘Jaarboek de Oranjeboom 11 (1958)’

Historisch Nieuwsblad (historischnieuwsblad.nl)

Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) (resources.huygens.knaw.nl)

Van der Aa (resources.huygens.knaw.nl)

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!