Uit de diepten van de hel

Marcel Hulspas betoogt in Uit de diepten van de hel dat theologische debatten een immense rol hebben gespeeld in de ondergang van het Byzantijnse rijk en de opmars van de Arabieren.

Wie was Jezus Christus?

Chalcedon moest de oplossing brengen. Het keizerlijk echtpaar organiseerde in 451 niet voor niets een bijeenkomst van bisschoppen in deze havenstad aan de Bosporus. De kerkleiders moesten zich uitspreken over de ware aard van Jezus Christus. De formulering moest helderheid verschaffen en partijen met elkaar verzoenen die over Christus’ natuur heftig van mening verschilden.

Na een aantal sessies kwam er een concepttekst ‘die werd omschreven als de perfecte vereniging van twee naturen’. Hoewel de keizer de aanwezige bisschoppen bewonderend toesprak dat zij zoveel wijsheid hadden getoond, bereikte hij zijn doel niet. Chalcedon bleek niet de oplossing te brengen. De theologische debatten bleven de gemoederen bezighouden tot ver in de vroege middeleeuwen.

Theologische debatten

Wetenschapsjournalist Marcel Hulspas betoogt in Uit de diepten van de hel dat de debatten niet alleen bepalend waren voor de kerkgeschiedenis maar ook grote invloed hadden op de loop van de wereldgeschiedenis. Historici hebben volgens hem onterecht de theologische discussie genegeerd bij de bestudering van het keizerrijk in de late Oudheid en de vroege middeleeuwen. Zij schreven de ondergang van het Byzantijnse rijk en de opkomst van de Arabieren toe aan politieke, militaire en politieke motieven.

‘Maar juist de steeds scherpere theologische tegenstellingen zorgden ervoor dat de keizer in grote delen van het rijk genegeerd zo niet gehaat werd, waardoor die delen in wezen onbestuurbaar werden.’

De controverse zorgde voor een verzwakking van binnenuit terwijl er ook een bedreiging was van buitenaf. De Byzantijnen vochten een strijd ‘tussen Goed en Kwaad’ met de Perzen uit. Het verslaan de Perzen bleek echter niet alleen een goedkeurend teken van God want het gaf ook ruimte aan een nieuwe vijand die hier effectief mee omging. Dit waren de Arabieren.

Opmars van de Arabieren

Hulspas, die eerder Mohammed en het ontstaan van de islam schreef, maakt duidelijk dat de unificatie van de Arabieren niet het werk was van de profeet zelf. Het waren zijn opvolgers die voorop gingen in de opmars naar het noorden en -opmerkelijker- zij waren ook verantwoordelijk voor belangrijke religieuze maatregelen waaruit de islam voortkwam.

‘De Arabische veroveraars hadden […] in de jaren 630-640 een eigen, exclusief Arabische versie van het monotheïsme ontwikkeld. Die kwam erop neer dat nadat de Arabieren verenigd waren en de ene God vereerden, God een verbond met hen had gesloten waardoor zij onoverwinnelijk waren. Na de Joden en de christenen waren de Arabieren aan de beurt om de rijkdommen van de wereld te veroveren.’

De troepen rukten op en dat betekende de ondergang van de patriarchaten van Alexandrië, Jeruzalem en Antiochië. Constantinopel werd bedreigd. Het waren deze omstandigheden die ervoor zorgden dat het centrum van de christenheid verschoof van het oosten naar het westen. De paus in Rome werd de onbetwiste leider van de Kerk. De auteur ziet hierin zelfs de geboorte van West-Europa.

Werk

Toegegeven, Uit de diepten van de hel is geen gemakkelijk boek om te lezen. Woorden als monofysitisme, tritheïsme, subordinatianisme en diofysitisme kom je niet dagelijks tegen en ook de namen van tal van bisschoppen, theologen en plaatsen roepen bij mij niet per direct een aha-erlebnis op. Gelukkig biedt de auteur de lezer verschillende hulpmiddelen aan, zoals een verklarende woordenlijst, een zestal kaarten en verhelderende kaderteksten. Het belangrijkste om de lezer op weg te helpen is dat Hulspas keuzes heeft gemaakt om zijn verhaal te kunnen vertellen. De mitsen en maren die een historicus waarschijnlijk zou plaatsen bij menige verklaring, heeft hij veelal achterwege gelaten, wat de leesbaarheid versterkt. Dat

Het trof mij dat ik -hoewel goed op de hoogte van de vroegmiddeleeuwse geschiedenis van West-Europa- zo weinig weet van de geschiedenis van gebieden en rijken in de Late Oudheid die een directe invloed had op de loop van de gebeurtenissen in het westen. Er was en is dus voor mij veel te halen in Uit de diepten van de hel. Dat is wel wat werk waard.

Marcel Hulspas,

Uit de diepten van de hel,
Keizers, bisschoppen, ketters, het verval van het christendom en de opkomst van de islam

(Amsterdam 2019)

ISBN 978 90 253 1006 6, € 27,50,  464 pag.

Uitgeverij Athenaeum

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!