Van Sunderum tot klozum: sinterklaas op de wadden

December is de maand van Sinterklaas en de kerstman. Maar er dolen in deze laatste maand van het jaar meer opmerkelijke figuren door Nederland. Op de waddeneilanden kom je van alles tegen: van Sunderum tot Klozum. 

Texel: Ouwe Sunderklaas

Ouwe Sunderklaas is een Texels volksfeest dat op 12 december wordt gevierd, een week na sinterklaas. Met het bekende sinterklaasfeest dat een week eerder in Nederland wordt gevierd, heeft het niet veel te maken. Het feest lijkt eerder op de feesten zoals die op de andere waddeneilanden worden gevierd, zoals Klozum op Schiermonnikoog, Klaasohm op Borkum, Opkleden op Vlieland, Sunderum op Terschelling en Sundeklazen op Ameland. Ook in het Groningse Zoutkamp is een soortgelijk feest, het zogenaamde Sinterklaaslopen.

sunderklaas

Ouwe Sunderklaas op Texel, in 2003. Bron: kennislink

Verkleedfeest

Net als bij de Sunderums op Terschelling is Ouwe Sunderklaas een verkleedfeest, waarbij zogenaamde ‘streetfegers’  bij het vallen van de avond iedereen van straat jagen, de huizen in. De streetfegers zijn onherkenbare en angstaanjagende figuren, in pakken van jutezakken. Met rammelende kettingen en met bezems dolen de streetfegers door de Texelse straten, op zoek naar huizen waar ze naar binnen kunnen, om daar de bewoners in de maling te nemen of de actualiteit op de hak te nemen. In het Texelse dialect wordt dit ‘speule’ (spelen) genoemd, en het lijkt enigszins op de Krampus- en Pechtenlaufen die in centraal Europa nog altijd worden opgevoerd.

krampus

Een Oostenrijkse Krampus. Zo eng zijn de decemberfeesten op de waddeneilanden weer niet, maar soms scheelt het niet veel. bron: Flickr creative commons licentie

Helse dokter

Vroeger vond men onder de Texelse Sunderklazen ook andere vreemde figuren, zoals een dokter met een enorme nijptang, die op zoek was naar mensen om hun kiezen te trekken.  Ook trof je een barbier aan die iedereen inzeepte, de scharreljoden die dode krabben en zeesterren verkochten, kooplui met weerboompjes en mannen die verkleed waren als dieren of vrouwen[1]. Aan het einde van de avond is er een groot feest en worden de streetfegers ontmaskerd.

De dag na Ouwe Sunderklaas wordt tegenwoordig meer en meer gebruikt voor het naklazen, waarbij het overgebleven bier en het eten van de avond ervoor alsnog worden opgemaakt.

Nuwe Sunderklaas

Heel vroeger was er een verband met de bekende sinterklaas (Sunderklaas op z’n Texels) die aan de vooravond van 6 december zijn opwachting maakt. Deze verkleedavond, door de Texelaars Nuwe Sunderklaas genoemd, diende als vooraankondiging van het grote feest op 12 december. Tegenwoordig wordt Nuwe Sunderklaas eigenlijk op dezelfde manier gevierd als het sinterklaasfeest op de vaste wal en heeft het de relatie met Ouwe Sunderklaas verloren.

Vlieland: Opkleden

Het Vlielandse ‘Opkleden’ op 5 december lijkt sterk op de feesten die op de andere eilanden gevierd worden, maar het gaat er wat gemoedelijker aan toe. Ook hier wordt aan maanden in hert diepste geheim aan pakken en vermommingen gewerkt, die de deelnemers onherkenbaar moeten maken.

Niet angstaanjagend

Als het donker wordt, trekken de opgeklede figuren door de straten. De vermommingen hoeven niet meteen angstaanjagend te zijn: ook vuurtorens, bakens, vliegtuigen, dieren en historische figuren komen voor. Maskers worden steeds minder gebruikt: steeds vaker worden de gezichten geschminkt, tot ze onherkenbaar zijn.

Niet spreken

Daar waren de deuren open zijn, trekken ze naar binnen. ‘Het pak’ kan iets uitbeelden dat het afgelopen jaar op het eiland is gebeurd. Binnenshuis moeten de bewoners proberen de Sinterklazen te herkennen en te raden wie of wat ze uitbeelden. Spreken is hierbij taboe. Er mogen vragen gesteld worden, maar de sinterklazen mogen alleen knikken met hun hoofden als ze ja of nee willen antwoorden.

Als je een sinterklaas hebt herkend, mag je aan de Sinterklaas vragen of het diegene is, die je in gedachten hebt. De Sinterklaas antwoordt ook nu met een hoofdknik. Als je geraden hebt wie de sinterklaas is, moet het ook dan nog geheim blijven. Iedereen moet zelf proberen te raden wie de sinterklazen zijn. Om 23.00 uur is in het oudste horeca-etablissement van Vlieland, Hotel Bruin, een bal-démasqué. Er is dan lof en waardering voor diegenen die niet herkend zijn.

Terschelling: Sunderums

Ze zijn er al een behoorlijke tijd mee bezig, de mannen van Terschelling. Bij voorkeur in het diepste geheim wordt er gewerkt aan pakken van natuurlijke materialen, zoals heide, stro, duinhelm, schelpen en kippenveren. Vaak wordt er teruggeblikt op een recente gebeurtenis en proberen de mannen de pakken erop af te stemmen. Vrouwen en kinderen weten traditioneel van niets, hoewel het behoorlijk wat moeite zal kosten om het geheim te houden.

Lege straten

Op 6 december komen de Sunderums tot leven. Soms toeterend met koehoorns en rammelend met kettingen spoken ze over het eiland. Het is het sein dat iedereen van straat moet. Wie zich nog op straat bevindt, loopt de kans door de Sunderums opgejaagd en vastgebonden te worden. Als de straten leeg zijn, gaan de Sunderums op zoek naar voordeuren van huizen die voor deze gelegenheid niet op slot zijn. Daar waar ze binnendringen, voeren ze toneelstukjes op. Vaak zijn het enkele Sunderums die een huis overvallen, maar er zijn ook gevallen bekend dat tientallen Sunderums aan een toneelstuk meededen. Sommige huizen in Baaiduinen schijnen in december 1977 zelfs meer dan honderd Sunderums over de vloer te hebben gehad [2].

Onherkenbaar

De Sunderums zijn altijd onherkenbaar: ze dragen maskers (grinzen) en verdraaien hun stemmen. In het toneelstukje dat ze opvoeren, passeren recente gebeurtenissen die op het eiland of in het dorp hebben plaatsgevonden, de revue. Voor de toeschouwers is het een sport om te proberen de Sunderums te ontmaskeren.

Sunderums teisteren Terschelling

Dorpfeest

De Sunderumavond wordt afgesloten met een groot dorpsfeest waar iedereen welkom is, ook vrouwen en kinderen. Het hoogtepunt van de avond is het moment dat de Sunderums zichzelf ontmaskeren en zo aan het publiek laten zien wie ze zijn.

Sunderum betekent Sint-heer-oom. Het Sunderumfeest is vermoedelijk al een eeuwenoud volksfeest, misschien zelfs met voorchristelijke wortels. Het doel van het feest is het wegjagen van boze geesten en demonen. Het feest wordt gevierd in de dorpen Kaard, Kinnum, Baaiduinen, Midsland en Hoorn.

Ameland: Sunneklaas

Blijf als niet-eilander op 4 en 5 december vooral weg van Ameland, want er kan je daar van alles overkomen. Moet je er toch zijn, blijf dan binnen en doe de deur op slot. Van alle sinterklaastradities op de Waddeneilanden, heeft Ameland wel de meest woeste variant. Het is ook een echt Amelands feest voor en door de eilanders, waar buitenstaanders niets te zoeken hebben.

Kleine sinterklazen

Het Eiland der Demonen, zoals Ameland rond die periode soms genoemd wordt, kent eigenlijk twee sinterklaasfeesten. Op 4 december is het ’s avonds tijd voor de Kleine Sunneklazen, de jongens van 12 tot 17 jaar. Ze zijn gekleed in witte gewaden en bewapend met knuppels en koeienhorens. Met het invallen van de schemering jagen deze ‘baanvegers’ met veel lawaai door de straten, op zoek naar kinderen onder de twaalf jaar, die zich alleen kunnen redden door naar huis te gaan.

Sunneklazen

De avond erna, 5 december, komen de echte Sundeklazen van 18 jaar en ouder de straat op. De traditie wil dat de ramen van de huizen geblindeerd zijn. Niet of slecht verduisterde ramen kunnen zonder pardon ingeslagen worden.

Met de knuppel in de hand wordt iedereen van straat geveegd, ook de kleine Sunneklazen van de avond ervoor. Sommige bronnen melden dat de vrouwen naar cafés worden gebracht, maar het principe van het feest blijft verder hetzelfde. Ondertussen  proberen de kleine Sunneklazen en de vrouwen stiekem van huis naar huis te rennen, zonder gepakt te worden door de grote Sunneklazen. Daar waar een buitenlamp brandt, zijn de Sunneklazen welkom en wordt er gedanst of een spel gedaan. Aan het einde van de avond verdwijnen de Sunneklazen weer in het donker, meestal richting het café.

Schiermonnikoog: de Klozums

De Klozem (Klaas-oom) van Schiermonnikoog verkleedt zich ook en ook hij is totaal onherkenbaar. Het feest heeft net als de andere waddeneilandfeesten niets met sinterklaas te maken, maar vertoont wel overeenkomsten met de diezelfde waddeneilandvieringen in het begin van de decembermaand.

Sprookjesfiguren

De Klozum is niet per definitie eng of gewelddadig: ze verkleden zich vaak als plaatselijke of (inter)nationale bekendheden of als fantasy- of sprookjesfiguren.

Kleine en grote klozums

Net als op Ameland wordt het feest eigenlijk op twee dagen gevierd: op 4 december lopen kinderen van deur tot deur, een avond later is het de beurt aan de volwassenen. De kinderen gaan ’s middags langs de huizen, roepen “Klozum, Klozum” en voeren een stukje of liedje op. Ze worden dan traditioneel beloond met wat lekkers.

Interview over de Klozumtraditie

Op 5 december trekken de volwassen klozums door de straten. De Klozum is welkom als de deur op een kier staat of een gordijn opengehouden wordt. Eenmaal binnen voeren de klozums een toneelstukje op, waar ook weer bekende gebeurtenissen van het eiland worden uitgebeeld. Als de klozums weer zijn vertrokken, is het aan de bewoners van het huis om te raden wie ze nou eigenlijk over de vloer hebben gehad.   Om 12 uur ’s nachts vindt het demasqué (de ontmaskering) plaats in het dorpshuis, waarbij de vermommingen uitgaan en iedereen verklapt wie er achter zat.

[1] Bron: http://www.stichtingtoverbal.nl/artikelen/folklore/sundrums/
[2] Bron: http://www.stichtingtoverbal.nl/artikelen/folklore/sundrums/

 

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

Schrijf je in voor TOEN!