Maand van de geschiedenis: Vreemd grensgebied aan zee

Het is nog steeds oktober. Maand van de geschiedenis, met dit jaar als thema ‘grenzen’. Met dit onderwerp kun je alle kanten op. Heel vaak worden grenzen op kaarten aangegeven. Hier is niet zoveel spannends aan, maar in het Nationaal Archief liggen een paar vreemde exemplaren opgeborgen. Eentje ervan komt hier kort aan de orde.

Rood en zwart

Toen ik de kaart voor het eerst onder ogen kreeg, had ik op het eerste ogenblik geen idee wat er op stond. Ik kon het niet plaatsen. Het moest wel in Nederland liggen, want Den Helder en Huisduinen staan erop aangegeven. Den Helder ligt bovenin. Bij Huisduinen ging bij mij geen bel rinkelen. Iedereen weet dat de kust van Nederland vanaf Den Helder in een sierlijk boogje naar beneden gaat. Hier is in rood een extra lob getekend. In zwart een aantal strakke lijnen. Gaat het hier om een waddeneiland? Texel? Nee, want Den Helder is geen waddeneilandstadje.

NL-HaNA4.WCA_DUBB70494

Detail van de kaart met rode en zwarte lijnen. NL-HaNA4.WCA_DUBB70494

Goed lezen en dan puzzelen

Om goed te begrijpen waar een kaart over gaat moeten we de titel lezen. Er staat: ‘Kaart van Huisduinen, Den Helder en Nieuwe Diep waarop is voorgesteld in het rood de toestand van 1571 […] en in het zwart de toestand van 1866 […]. Deze kaart geeft een grens weer, maar dan een in de tijd. Hier is in 1866 de veranderende kust door de eeuwen heen weergegeven. De rode lijnen laten duidelijk zien dat Nederland een stukje groter was, en Den Helder lag daardoor optisch gezien iets meer naar het westen. Maar het lijkt alsof de plaats ook wat is opgeschoven, naar het oosten.

Verzwolgen

Van Huisduinen zullen we geen spoor meer vinden. De kaart laat in rood duidelijk zien dat het dorp is verzwolgen door de zee. Deze ‘rood-zwart-kaart’ toont de geschiedenis van Neerlands strijd met het water, in dit geval het stuk rondom Den Helder. We zien dat we aardig wat land hebben moeten afstaan aan de zee.

Rijkswaterstaat

De kaart is gemaakt in 1866, in opdracht van Rijkswaterstaat. Kennelijk wilde het ministerie uitzoeken hoe het was gesteld met de kust van Noord-Holland, en hoeveel meter land er was opgeslokt door de zee. De kaartmaker heeft voor het maken van deze kaart andere oudere kaarten gebruikt. Allereerst was er de kaart van Adrianus Antonij, die de toestand van 1571 weergaf. Dat is in rood aangegeven. De ‘wijzigingen’ zijn in 1702 door J.Müller in kaart gebracht, op deze kaart weergegeven in ‘gestiptelijnen’. In 1866 vervaardigde ingenieur I.Conrad op basis van de oude kaarten dit exemplaar.

Detail van de kaart met Huis Duinen links van het midden. NL-HaNA4.WCA_DUBB70494)

Detail van de kaart met Huis Duinen links van het midden. (NL-HaNA4.WCA_DUBB70494)

De oude kaarten uit 1571 en 1702 heb ik helaas niet kunnen vinden. Dit kan verschillende redenen hebben. Misschien zoek ik niet goed, maar het is ook goed mogelijk dat de originele kaarten ergens anders liggen, of bijvoorbeeld door oorlogen in lang vervlogen tijden (voordat het archief nog maar bestond), verloren zijn gegaan. In de inventarislijst zocht ik zonder resultaat naar Müller, Antonij en Jacobs (die de kaart in 1702 gekopieerde, waarschijnlijk zodat Müller ermee kon werken, maar dat weet ik niet zeker). Gelukkig hebben we deze (kopie) nog, die de verschuivende zeegrens van het noorden van Noord-Holland weergeeft.

Dit is een van de vele schatten van ons nationaal geheugen, onze geschiedenis. Geschiedenis gaat dikwijls over grenzen. Vele schatten zijn allemaal te bekijken op www.gahetna.nl, gedigitaliseerd en wel. Deze is trouwens niet gedigitaliseerd. Zo bijzonder is-ie ook weer niet.

Bron:

Het gaat om een kaart uit het Nationaal Archief, uit een collectie van dubbelen van kaarten van Rijkswaterstaat. Te vinden in het Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Rijkswaterstaat; Kaarten- en tekeningenarchief, Dubbelen, 4.WCA_DUBB.inv.nr.70494.  De afbeeldingen zijn allemaal detailafbeeldingen en gemaakt door de auteur.

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!