Waarom heet de 19e eeuw de IJzeren Eeuw?

Hoe komt een periode uit de geschiedenis aan zijn naam? Dat is afhankelijk van het beeld dat in een latere tijd is gevormd over die periode in de geschiedenis.

ijzeren eeuw

Neem de Middeleeuwen. Terugkijkend concludeerden een aantal Italiaanse kunstenaars in de 14e eeuw dat de tijd die was verstreken tussen de door hen bejubelde Klassieke Oudheid en hun eigen tijd, verloren tijd was geweest: de Middeleeuwen. Zo’n beeld kan hardnekkig zijn. De Middeleeuwen hebben sindsdien wel een herwaardering gehad (De Gouden Middeleeuwen!) maar de naam roept nog steeds negatieve associaties op: donker, vies, barbaars.

Gouden Eeuw

Neem de Gouden Eeuw. Er waren in de late 16e en 17e eeuw inderdaad briljante kunstenaars en de handel floreerde maar dat deze lange eeuw goud was, is toch vooral te danken aan de promotors uit de 19e eeuw die Rembrandt, Vondel cum suis op een enorm voetstuk plaatsten. Historici roemden de gouden tijd. Kunstenaars grepen terug op de technieken en de dramatische elementen van hun voorgangers. De 19e-eeuwers richtten zoveel aandacht op vroeger tijden dat de eigen eeuw buiten beeld bleef.

IJzeren eeuw

De publicatie van het boek De IJzeren Eeuw is een teken dat de 19e eeuw nu ook op eigen verdiensten wordt beoordeeld. Geen goud, maar ijzer. Tijdgenoten zouden begrijpen waarom:
“De eeuw, waarin wij leven, kan met regt de ijzeren eeuw worden genaamd; heden ten dage is het ijzer even onmisbaar voor onze behoeften als de lucht, het water en het vuur.”
(citaat uit 1841)

Het boek De IJzeren Eeuw begeleidt de tentoonstelling in het Amsterdam Museum en ook de televisieserie. Presentator Hans Goedkoop is een van de auteurs. Hij schreef het samen met conservator van het Amsterdam Museum, hoogleraar Kees Zandvliet. Ze schreven samen al eerder De Gouden Eeuw.
Ik heb het boek gelezen voor ik een bezoek aan de tentoonstelling bracht. Pas na het bezoek viel me op dat Amsterdam inderdaad in beeldmateriaal een prominente plaats inneemt. En toch had ik al een groot aantal van de 15 hoofdstukken gelezen. De aantrekkingskracht van het boek was te groot om mijn geduld te bewaren. Fijn is dat je het boek niet in een bepaalde volgorde hoeft te lezen. De opzet leent zich daarvoor prima; die is namelijk thematisch. Over onder meer de komst van de monarchie, het beschavingsoffensief, de modernisering, Nederlands-Indië, emancipatie van de katholieken, het opkomende feminisme. Deze thematische sluit niet alleen goed aan bij de opzet van de tentoonstelling en televisieserie, maar is ook voor de minder geoefende lezer heel prettig om keer op keer op te pakken.

Obsessie met het verleden

Een thema dat ik miste, was de buitengewone aandacht die er in de 19e eeuw uitging naar het verleden. Een onderwerp waar Marita Mathijsen in Historiezucht, De obsessie met het verleden in de negentiende eeuw haar aandacht op richt. Het hoofdstuk over de Eerste Wereldoorlog had ervoor ingeruild kunnen worden. Zeker omdat de 100 jaren die de 19e eeuw telde meer dan genoeg boeiends bieden om die te moeten verlengen tot een zogenaamde ‘lange eeuw’.

Het doel van het boek is om “een frisse blik te werpen op een tijd die al te lang is afgedaan als saai en braaf en godzijdank voorbij.” Daar zijn de auteurs en vormgevers zeker in geslaagd. De IJzeren Eeuw is vlot geschreven en prachtig geïllustreerd. De wijze waarop hier de ijzeren eeuw is gepresenteerd verdient een gouden plak.

Hans Goedkoop en Kees Zandvliet
De IJzeren Eeuw, Het begin van het moderne Nederland
(Zutphen 2015)
ISBN 978-90-5730-341-8, € 29,95, 192 pag.
Walburg Pers

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!