Berekening Paasdatum: wanneer is het Pasen?

De juiste datum van Pasen berekenen, is een ingewikkelde zaak in de vroege middeleeuwen. Door gebruik van verschillende kalenders kunnen er vreemde taferelen ontstaan. Zo is het in de hal van de Angelsaksische koning Oswiu een kwestie van kiezen tussen vasten en feesten!


Voor christenen is Pasen het belangrijkste feest van het jaar. Tijdens het Paasfeest wordt de opstanding van Jezus Christus uit de dood gevierd. Het vormt de kern van het christelijk geloof: de zoon van God die sterft voor de mensheid en de dood overwint door te herrijzen.

De kruisiging van Jezus. Uit het Psalter van Harley (British Museum). Bron: J.O. Westwood, Celtic and Anglo-Saxon art and ornament ((facsimile).

De kruisiging van Jezus. Uit het Psalter van Harley (British Museum). Bron: J.O. Westwood, Celtic and Anglo-Saxon art and ornament ((facsimile).

Voor de eerste christenen was de reden voor de Paasviering duidelijk. Maar wannéér het gevierd moest worden, dat was een dilemma. Daarom werd in 532 bepaald dat de katholieke kerk voortaan het rekenschema van Dionysius Exiguus zou volgen voor het bepalen van de juiste Paasdatum. Het duurde nog eeuwen voordat deze berekeningswijze algemeen werd aanvaard. De berekeningswijze werd namelijk niet overal aanvaard.

Rooms of Iers christendom?

Illustratief voor de verwikkelingen waartoe de verschillen konden leiden, is het verhaal van de Angelsaksische koning Oswiu (gestorven 670) die heerste over het noordelijke koninkrijk Northumbrië, Engeland.

In Engeland ontmoetten het Roomse het Ierse christendom elkaar in de vroege middeleeuwen. De zuidelijke delen van het eiland waren voornamelijk bekeerd door Roomse en Gallische missionarissen. In het noorden hadden de Ieren pastoraal werk verricht. Het Roomse het Ierse christendom verschilden van elkaar. De berekening van de Paasdatum was wel het opvallendste verschil. Een verschil dat kon oplaaien tot een heftig geschil!

In Northumbrië, in het noordoosten van Engeland, regeerden in de late zevende eeuw de koningen Oswald en, na diens dood in 642, zijn broer Oswiu. Tijdens de regeerperiode van hun voorganger Edwin (gestorven 633) hadden zij als bannelingen geleefd onder de Schotten van Dal Riada, aan de westkust. Zij waren daar tot de Ierse versie van het christendom bekeerd. Oswiu’s vrouw Eanflaed kwam uit Kent en volgde de Roomse wijze.

Beda de Eerbiedwaardige

Beda de Eerbiedwaardige (ca. 673-735) beschrijft in zijn Kerkelijke geschiedenis van het Engelse volk tot welke absurde gebeurtenissen de verschillen konden leiden. Hierbij merkte hij als bronkritische historicus op: “zo wordt gezegd, dat in een jaar tweemaal Pasen werd gevierd.”

“Terwijl koning Oswiu, bevrijd van het vasten, Paaszondag vierde, waren de koningin en haar volgelingen nog steeds aan het vasten op Palmzondag.”

Beda, overtuigd van de juistheid van het Roomse christendom, oordeelde dat de koningin het ware katholieke Pasen vierde. De koning zat dus fout.

Het moet een bijzonder tafereel zijn geweest. In de hal hebben zich de thegns, de krijger-volgelingen, om hun koning heen verzameld. Zij hebben het vasten doorstaan en laven zich aan het bier en honingdrank. Ze stortten zich op de spijzen die worden voorgezet. De koningin en de haren kunnen zich er alleen maar op verheugen dat zij zich de volgende week aan de gelagen over kunnen geven. Een geval van twee geloven op één kussen…

Synode van Whitby

Het was koning Oswiu die een officieel einde maakte aan deze religieuze verdeeldheid in Northumbrië. In 664 werd in Whitby een bijeenkomst gehouden om te bepalen welke Paasdatum in de toekomst gebruikt zou worden. Maar liefst vier verschillende rekenmethoden kwamen op tafel.
Uiteindelijk gaven niet de rekenkundige argumenten de doorslag, maar het beroep op de kerkelijke autoriteit. De woordvoerder van de Romeinse partij, Wilfrid (ca. 634 – ca. 709), lokte bij zijn tegenstrever Colman de erkenning uit dat diens berekeningen toegeschreven konden worden aan Anatolius, een volgeling van Johannes de apostel. Wilfrids wijze van berekenen werd echter gebruikt in Rome, waar de apostelen Petrus en Paulus lagen begraven. De autoriteit van deze apostelen, met name Petrus die de sleutels tot het hemelse koninkrijk bezat, was onaantastbaar. Daarop concludeerde Oswiu dat Wilfrid als Rooms bisschop de juiste Paasdatum wel zou weten.

Paasdatum berekenen

De kloosterling Beda nam schijnbaar kritiekloos Wilfrids stellingen over dat zijn berekeningen in Rome werden gebruikt. Beda, als deskundige op dit gebied, moet hebben geweten dat Wilfrids methode niet in Rome werd gebruikt, maar van oorsprong uit Alexandrië kwam. De paus had in 525 al het berekenen van de paasdatum aan de bisschop van Alexandrië overgedragen.

Beda wijdde zelf twee werken aan de berekening van Pasen waaronder De temporum ratione (Over de berekening van de tijd; 725). Het waren uiteindelijk niet de Ierse of Roomse, maar Beda’s voorschriften die gebruikt werden in middeleeuws Europa, ook in Rome zelf.

Jezus aan het kruis, Angelsaksische crucifix uit ca. 1000 na Chr. Bron: The Golden Age of Anglo-Saxon art 966-1066 (British Museum 1984) plaat XXVI.

Jezus aan het kruis, Angelsaksische crucifix uit ca. 1000 na Chr. Bron: The Golden Age of Anglo-Saxon art 966-1066 (British Museum 1984) plaat XXVI.

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

4 Reacties op Berekening Paasdatum: wanneer is het Pasen?

  • j.lameris schreef:

    Ik kan uit het artikel niet opmaken, hoe het komt dat Pasen altijd op verschillende data valt. Kunt u mij dit uitleggen ?

    • Leon Mijderwijk schreef:

      Beste heer/mevrouw Lameris,

      Hartelijk dank voor uw reactie.

      Pasen wordt vastgesteld op de eerste zondag na volle maan na het begin van de lente. Eerst dient dus het begin van de lente vastgesteld te worden, waarna pas de precieze zondag kan worden vastgesteld. De samenhang met de maancyclus zorgt ervoor dat de Paasdatum van jaar op jaar op een andere datum (in onze zonnekalender) wordt gevierd.

      Redactie Historien

  • Poernagnema schreef:

    Bedankt voor de interessante informatie

  • Poernagnema schreef:

    goede start

Schrijf je in voor TOEN!