Nederlanders zijn wel degelijk goede redenaars!

In de eerste eeuw na Christus neemt de Romeinse keizer Vespasianus het besluit om een hoogleraar retorica aan te stellen. Deze eer valt te beurt aan Marcus Fabius Quintilianus. Voor zowel Romeinse politici als juristen is welsprekendheid een zeer belangrijk vak. Met een goed opgebouwd betoog en het juiste gebruik van stijlfiguren kan een spreker het publiek overtuigen van zijn standpunten. Het is dan ook geen verrassing dat de opleiding tot redenaar van Quintilianus druk wordt bezocht. Zijn lessen over de verschillende aspecten van redevoeringen zijn ook vandaag de dag relevant. Nederlandse politici kunnen er veel van leren. Ons land staat niet bekend om zijn indrukwekkende redevoeringen. Toch laat de recente geschiedenis ziet dat onze ‘nuchtere’ Hollandse politici steeds overtuigender spreken. Niet zelden wordt daarbij gekeken naar landen als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, waar sommige speeches mijlpalen in de geschiedenis zijn geworden.

Handboek voor de redenaar door Marcus Fabius Quintilianus

Marcus Fabius Quintilianus is jarenlang hoogleraar op het gebied van de retorica. Zo leert hij onder andere de latere Romeinse redenaar Plinius de Jongere alle kneepjes van het vak. Na ruim twintig jaar vindt Quintilianus het welletjes. Hij gaat met pensioen en besluit zich toe te leggen op het schrijven, en met succes. De hoogleraar verwerft grote bekendheid met zijn twaalfdelige werk Institutio Oratoria. Quintilianus bespreekt onder andere de basisprincipes en technieken van de retorica. Zo schrijft hij dat een groot redenaar veel moet lezen om inspiratie op te doen. In de eeuwen daarna groeit Institutio Oratoria uit tot hét handboek op het gebied van redevoeringen. In de vroege Middeleeuwen raakt het manuscript echter zoek. Pas na 1300 jaar, in 1416, wordt het omvangrijke werk teruggevonden in een Zwitserse klooster in Sankt Gallen.

Begenadigd redenaar: Marcus Fabius Quintilianus (±35 – ±100). Bron: Wikimedia Commons.

Bestaan er indrukwekkende Nederlandse toespraken?

De herontdekking van Institutio Oratoria is een geschenk voor iedereen die ervan droomt om een groot redenaar te worden. Men komt tot de ontdekking dat de Romeinen al bijzonder veel kennis hadden van stijlfiguren en hoe je een publiek moet overtuigen.

Het handboek voor spreken in het openbaar van Quintilianus wordt in verschillende talen vertaald, maar helaas niet in het Nederlands. Pas in 2001 komt er een Nederlandstalige versie op de markt. Een reden is dat Nederland in tegenstelling tot landen als Frankrijk, Engeland en Groot-Brittannië minder waarde hecht aan welsprekendheid. In ons land bestaat er simpelweg geen equivalent van de oorlogsspeeches van Winston Churchill en de Koude Oorlogsretoriek van John F. Kennedy. Laat staan dat er toespraken zijn is die zich kunnen meten aan de patriottische redevoeringen van Charles de Gaulle.

Dat er geen Nederlandse toespraken van het kaliber Churchill, Kennedy en Obama bestaan, betekent niet dat er in ons land helemaal geen indrukwekkende toespraken zijn gehouden. Neem bijvoorbeeld de bevrijdingstoespraak van koningin Wilhelmina tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar woorden gaven het Nederlandse volk net dat beetje meer kracht om vol te houden, zo is te lezen in het boek Toespraken. Ook toespraken die wat betreft deugdzaamheid laag scoren, zoals de installatierede van Arthur Seyss-Inquart in 1940, zijn retorisch sterker dan gedacht.

Het belang van retoriek in de Nederlandse politiek

In landen met directe vormen van democratie is welsprekendheid ‘part of the game’. Een politicus die belabberde speeches houdt, kan het in een land als de Verenigde Staten wel vergeten. Op vrijwel elk politiek niveau worden er verkiezingen gehouden, of het nu gaat om het presidentschap, het gouverneurschap of het burgemeesterschap van een klein stadje. In vrijwel elke verkiezing moet de burger ervan worden overtuigd om zijn of haar kruisje bij een bepaalde naam te zetten. In Nederland is dit minder het geval, aangezien de functie van gouverneur niet bestaat en er geen gekozen burgemeester is.

Uiteraard zijn retorische kwaliteiten wel van groot belang tijdens de Tweede Kamerverkiezingen. Wie kijkt naar de Nederlandse politiek van de afgelopen jaren ziet een belangrijke ontwikkeling: ‘the art of public speaking’ wordt steeds belangrijker. Vanaf de jaren zestig is de retorica een steeds grotere rol gaan spelen op het Binnenhof. Dit heeft onder andere te maken met de radicale maatschappelijke veranderingen die begonnen in de jaren zestig. Politici die veranderingen willen moeten een overtuigend betoog houden. Hans van Mierlo is een goed voorbeeld van zo’n type redenaar. Zo houdt hij in 1968 een meeslepende rede waarin hij oproept om het politieke bestel omver te gooien. ‘We moeten een revolutie maken voor die uitbreekt’, is een van zijn meest bekende uitspraken. Van Mierlo doelt hierbij een vreedzame revolutie die de Nederlandse politiek toegankelijker en democratischer moet maken.

Einde van de verzuiling veranderd politieke spreekstijl

In de tweede helft van de twintigste eeuw neemt Nederland afscheid van de verzuiling. Niet langer is de maatschappij verdeeld in groepen op basis van geloof en politieke overtuigingen. Deze ontwikkeling is van invloed op de retorica van ons land. De tijd dat politici zoals de sociaal-democraat Joop den Uyl zich met hun redevoeringen alleen richtten op hun eigen achterban is voorgoed voorbij. Sinds de jaren zeventig zijn de ogen gericht op de Tweede Kamer. Anno 2018 is een vlotte en overtuigende spreekstijl in Kamerdebatten en verkiezingsdebatten van groot belang. Dat deze debatten in verkiezingstijd rechtstreeks worden uitgezonden op televisie speelt zeker een rol. Het geeft politici de kans om een groot publiek rechtstreeks te bereiken, en dit grijpen ze met beide handen aan.

Steeds meer goede redenaars in Nederland

Eeuwenlang speelde de retorica niet of nauwelijks een rol in de Nederlandse politiek. Langere tijd ging het voornamelijk om beleid en overleg. Het landsbelang stond centraal en redevoeringen werden gezien als ‘bijzaak’. Die tijd is voorgoed voorbij. Er bestaan wel degelijk goede redenaars onder Nederlandse politici. Denk bijvoorbeeld aan wijlen Pim ‘at your service’ Fortuyn die in felle bewoordingen duidelijk probeerde te maken wat er in zijn ogen mis was met Nederland. Of wat te denken van de ontroerende toespraak van Frans Timmermans voor de VN na de aanslag op de MH17? Hij hield de speech weliswaar in het Engels, maar liet zien dat een toespraak van een Nederlander wel degelijk indrukwekkend kan zijn. Ondertussen kijkt GroenLinks fractievoorzitter Jesse Klaver regelmatig naar de Verenigde Staten ter inspiratie voor zijn eigen toespraken. Wie zijn speeches analyseert ontdekt dat de politicus diverse stijlfiguren gebruikt, zoals opsommingen en contrasten.

Speeches unplugged

Het is hoog tijd dat het oordeel over Nederland als een land van slechte sprekers wordt bijgesteld. Van de Troelstra’s oproep tot revolutie tot het brievenbustouwtje van Terlouw neemt Toespraken de lezer mee op een tijdreis langs de toespraken die een ijkpunt in de Nederlandse moderne geschiedenis zijn. Van 1918 tot nu. Nederland heeft geen retorische traditie en dat heeft zijn voordelen. Speeches zijn hier zelden of nooit gepolijst, gekunsteld of misleidend en altijd direct of zelfs recht voor hun raap. De toespraken moeten het niet hebben van een overdosis stijlfiguren, maar van de kracht van de redenering, de visie of de overtuiging.

Zo is de toespraak van Aletta Jacobs na de invoering van het Vrouwenkiesrecht historisch. Net als de bevrijdingsrede van koningin Wilhelmina. En de speech van Amsterdams burgemeester Eberhard van der Laan was bepalend voor het migratiedebat. De protestrede van hoogleraar Cleveringa tijdens de Tweede Wereldoorlog weet nog steeds te inspireren. Andere toespraken ontroeren, zoals de eerste rede van koning Willem-Alexander na zijn inhuldiging en de afscheidswoorden vanaf zijn sterfbed van ruimtevaarder Wubbo Ockels. Spreken in het openbaar is niet zonder risico’s, zo zal de lezer ontdekken. De ganse natie sloot minister Frans Timmermans in de armen na zijn toespraak voor de Verenigde Naties over de MH17. Toen later bleek dat hij zich had vergaloppeerd, wendde iedereen zich weer van hem af. Ja, roem is vergankelijk, maar als tijdsdocumenten raken de in dit boek zorgvuldig selecteerde toespraken nooit gedateerd.

Nieuwsgierig naar de vijftig beste Nederlandse toespraken? Het boek Nederlandse Toespraken is verkrijgbaar vanaf 22 oktober, en inmiddels online te reserveren.

Bronnen

Denise Parengkuan

Denise Parengkuan (1991) studeerde Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen en Internationale Betrekkingen in Historisch Perspectief aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in Amerikaanse en internationale geschiedenis. Daarnaast heeft ze sinds kort haar eigen tekstbureau 'Talent voor Teksten'. Voor vragen/opmerkingen kunt u haar altijd bereiken op info@talentvoorteksten.com.

More Posts - Website

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!