Wie voerde de eerste Nederlandse postzegel in?


“Een zeer bevoegd en deskundige ambtenaar.” Zo stelt minister van Financiën Van Bosse Agnites Vrolik (1810-1894) voor aan de Tweede Kamer. Zo’n ambtenaar is hard nodig want de invoering van een nieuw verschijnsel staat voor de deur: de postzegel.

Academische achtergrond

Agnites VrolikVrolik werkt na zijn studie als assistent-adviseur op het gebied van wis- en scheikundige zaken op het ministerie van Financiën. Dit werk sluit naadloos aan op zijn studie. Aan de hogeschool van Utrecht studeert hij natuur- en wiskunde. Studeren is hem met de paplepel ingegoten. Zijn vader Gerardus is hoogleraar anatomie en botanie en zijn broer Willem hoogleraar ontleed- en heelkunde. Deze academische achtergrond van zijn familie verloochent Agnites niet. Hij studeert af en promoveert.

Een nieuwe munteenheid

In 1840 verhuist Vrolik naar Utrecht waar hij als Inspecteur Essayeur Generaal bij Rijks Munt aan de slag gaat. Een essayeur is iemand die het gehalte van muntmetaal onderzoekt. Vroliks functie én aandacht gaan verder dan dat. De Munt staat namelijk aan de vooravond van een van de grootste operaties uit de geschiedenis. Eindelijk gaat het geld uit de tijd van de Republiek uit roulatie. De munten uit de afzonderlijke provincies moeten worden ingeleverd en in plaats daarvan worden miljoenen nieuwe munten geslagen. Ook rolt er voor het eerst in Nederland papiergeld, de zogenaamde muntbiljetten, van de persen. Vooral 1848 is een druk jaar. De troonsbestijging van Willem III brengt het nodige werk met zich mee: een nieuwe beeldenaar toont namelijk de nieuwe koning. Ook de grondwetswijziging in datzelfde jaar gaat niet ongemerkt voorbij. Er komt een nieuw Muntcollege dat niet langer verantwoording verschuldigd is aan de koning, maar aan de minister. De voorzitter is zeer bevoegd en deskundig: Agnites Vrolik.

Internationaal onderzoek

Vrolik heeft bij de Munt zijn kwaliteiten als organisator getoond. Dat maakt hem in de ogen van de minister ook de juiste man om Nederland de eerste postzegel te bezorgen. Het is eennieuwe vinding die ervoor zorgt dat niet de ontvanger, maar de verzender van de brief betaalt. De Posterijen staan onder druk door slechte prestaties. Vrolik moet zorgen dat de invoering van de postzegel vlekkeloos verloopt. De postzegel is geen prestigeproject van minister Van Bosse. Integendeel, het is een moetje,
afgedwongen door de Tweede Kamer. Hij stelt het hoofd van de afdeling Posterijen, mr. J. Pols, verantwoordelijk voor de daadwerkelijke uitgifte en het toezicht. Vrolik krijgt de opdracht dat de postzegel gedrukt kan worden. Vrolik verdiept zich in rapporten uit landen waar de postzegel is geïntroduceerd en reist naar Brussel en Parijs om zich een beeld te vormen van de productie. Een plaats waar in Nederland de productie zou moeten starten, is snel gevonden: de Rijks Munt.

Het ontwerp van de eerste zegel

Ontwerp van de eerste Nederlandse postzegel. Bron: Museum van Communicatie.

Ontwerp van de eerste Nederlandse postzegel. Bron: Museum van Communicatie.

Het doel van de operatie blijft steeds in beeld. Vrolik onderzoekt werkwijzen, machines, papier en benadert vaklieden als graveur J.W. Kaiser (1813-1900). Bij zijn analyses schroomt hij niet direct een aanbeveling te doen. Zowel hoofd Posterijen Pols als Van Bosse verklaren zich, na het plaatsen van de gebruikelijke kanttekeningen, veelal akkoord met Vroliks voorstellen. Eén voorstel wordt genegeerd. In navolging van de allereerste postzegel ter wereld, de Penny Black uit Engeland (1840), waarop koningin Victoria en profil is afgebeeld, ziet Vrolik de Nederlandse vorst graag in zwart afgebeeld. Pols verkiest het praktische boven het esthetische: zwart mocht dan fraai zijn maar het vernietingsstempel is een stuk beter zichtbaar op een blauwe zegel.

Op een ander vlak kan Vrolik wel een artistieke bijdrage leveren. De eerste schets voor de postzegel maakt hij zelf. Hij is immers een geoefend amateur-tekenaar. De uiteindelijke vormgeving vertoont veel gelijkenissen met Vroliks ontwerp. Zo bepaalt én is Agnites Vrolik het gezicht van de eerste postzegel van Nederland. Vanaf 27 december 1851 kunnen Nederlanders hun eigen post frankeren.

Modernisering

Vrolik blijft niet stilzitten. Van 1854 tot 1858 is hij minister van Financiën en zelf verantwoordelijk voor een herziening van de Postwet (1855). Vervolgens, in 1861, is hij één van de oprichters van de Maatschappij tot Exploitatie van Spoorwegmateriaal, later de Staatsspoorwegen. Zo blijft Vrolik zijn stempel drukken op de modernisering van Nederland. In 1894 sterft deze initiatiefrijke en “zeer bevoegd en deskundige ambtenaar”.

Agnites Vrolik is 1 van de 100 honder ambtenaren van wie de werkzaamheden onder de loep worden genomen in Ambtenaren!, 200 jaar werken aan Nederland in 100 portretten. Lees hier de recensie.

agnites vrolik in ambtenaren!

 

 

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!