Willem III van Oranje-Nassau

Willem III van Oranje-Nassau (1650-1702) herstelt in het rampjaar 1672 het stadhouderschap in ere en schopt het in 1688 zelfs tot koning van Engeland. Hoe wist hij de Republiek van de ondergang te redden?

Willem III van Oranje-Nassau

Willem III. Bron: wikipedia.

Willem III van Oranje-Nassau werd geboren in 1650, 3 jaar na het overlijden van zijn grootvader, Frederik Hendrik. Deze had de noordelijke Nederlanden in de laatste fase van de 80-jarige oorlog aangevoerd en de Staten Generaal met zijn vele successen de kans gegeven een gunstige vrede met Spanje af te dwingen.

Willem’s vader, Willem II, had het stadhouderschap van Frederik Hendrik na diens dood overgenomen, maar was al enkele jaren na zijn aantreden – en enkele dagen vóór de geboorte van Willem III – plotseling overleden. Willem II liet zijn zoon een land na dat was verdeeld over de rol en invloed die de Oranjes dienden te hebben.

Zijn onenigheid met de regenten van Holland en zijn plotselinge dood leidden ertoe dat een factie van zes anti-Orangistische statenleden de overhand kreeg. Deze Loevesteinse factie ijverde voor een bestuur van regenten zonder inmenging van een stadhouder. Het resultaat was het Eerste Stadhouderloze Tijdperk.

Omwenteling

Meer dan 20 jaar lang wisten De Witt en de zijnen zich te verzekeren van een Republiek waarin de Oranjes geen rol speelden.

Tijdens Willem’s jeugd hadden zijn grootmoeder en moeder geprobeerd enkele staten zover te krijgen dat ze een toezegging deden om Willem in de toekomst als stadhouder te erkennen. De herroeping van de Akte van Seclusie door de Engelsen had daar ruimte voor gemaakt. De pogingen bleken echter vruchteloos en toen Mary Stuart in 1660 overleed, leek het erop dat Willem’s kansen verkeken waren. Hij werd benoemd tot Kind van Staat, wat feitelijk betekende dat hij onder toezicht van de Staten-Generaal en Johan de Witt stond. De kansen keerden echter voor Willem III van Oranje-Nassau. Ondanks dat in het Eeuwig Edict werd bepaald dat toekomstige Stadhouders nooit legerleider zouden kunnen worden, werd hij in 1668 benoemd tot Eerste Edele van de staten van Zeeland en in 1670 tot lid van de Raad van State, het adviesorgaan van de Staten-Generaal.

Kapitein-Generaal

Het ambt van Kapitein-Generaal werd ondertussen gereserveerd voor Willem III en toen de Fransen in 1672 het land binnenvielen, kwam zijn officiële benoeming sneller dan verwacht. Ondanks dat delen van Nederland onder water werden gezet, wisten de Fransen steeds dieper in het binnenland van de Republiek door te dringen, tot aan Utrecht toe.

Daarnaast verklaarde ook Engeland de oorlog aan de Republiek en vielen de bisschoppen van Keulen en Münster het land binnen.

Het volk was verbijsterd en wees met de beschuldigende vinger naar de zittende machthebbers.

Prompt werd Willem III in Holland en Zeeland tot stadhouder benoemd. Van Kind van Staat was de prins in 4 jaar tijd de machtigste man van de Republiek geworden. De Witt trad daarop af, maar hij en zijn broer werden door een woedende volksmassa gelyncht.

Willem III van Oranje-Nassau en de strijd tegen Frankrijk

Willem had heel goed door dat alleen een machtsevenwicht in Europa de onafhankelijkheid van de Republiek der Nederlanden kon garanderen. Daarom smeedde hij in 1673 een verbond met Spanje, Lotharingen en de Duitse keizer.

Naast enkele militaire successen die de coalitie boekte, was de macht en de dreiging die ervan uitgingen zó groot, dat Frankrijk besloot zich terug te trekken. Op zee wist Michiel de Ruyter de Engelsen op afstand te houden totdat ook zij in 1674 vrede wensten. Een troepenmacht onder leiding van Willem belegerde tot slot Bonn, de hoofdstad van de bisschop van Keulen. Deze moest hierop vrede accepteren en de bisschop van Münster had eveneens weinig keus.

De Republiek had op de rand van de afgrond gestaan en had zich, dankzij knappe politieke manoeuvres en enkele klinkende militaire overwinningen, weten te handhaven.

De ‘Glorious Revolution’

De Franse koning, Lodewijk XIV, bleek echter nog lang niet verslagen. Hij nam in 1682 Orange in, het prinsdom waaraan Willem III van Oranje-Nassau zijn titel ontleende. Dit zette veel kwaad bloed bij de prins, die vastbesloten was om Frankrijk de voet dwars te blijven zetten. Daartoe diende zich in 1687 een nieuwe kans aan. De Engelse koning overleed in dat jaar en zijn broer, de katholieke Jacobus II, volgde hem op. De kans dat Jacobus de eveneens katholieke Lodewijk XIV zou steunen, was niet denkbeeldig. Er moest dus ingegrepen worden.

Omdat Willem getrouwd was met de zus van Jacobus, kon hij aanspraak maken op de Engelse kroon. Daarom voer hij in 1688 uit om die aanspraak kracht bij te zetten. Jacobus bleek in Engeland niet op genoeg steun te kunnen bouwen om Willem het hoofd te kunnen bieden. Hij vluchtte naar Frankrijk en Willem werd door het parlement tot koning uitgeroepen. Deze ‘Glorious Revolution’ was een grote tegenslag voor Lodewijk XIV, die de Republiek in 1688 de oorlog had verklaard. Willem’s nieuwe machtspositie gaf hem, in combinatie met een coalitie met wederom de Duitse keizer en Spanje, de mogelijkheid om de Fransen effectief te bestrijden. Toch duurde de oorlog nog voort tot 1697.

Standbeeld van Willem in Brixham, waar hij in 1688 landde. Bron: wikipedia.org.

Standbeeld van Willem in Brixham, waar hij in 1688 landde. Bron: wikipedia.org.

Spaanse Successieoorlog en het overlijden van de prins

Kort nadat de vrede gesloten was, diende zich al weer een nieuw gevaar aan. In 1700 overleed de koning van Spanje. Deze bleek de kleinzoon van Lodewijk XIV tot zijn opvolger te hebben benoemd. Het gevaar bestond nu dat in de toekomst de koning van Frankrijk tevens koning van Spanje zou zijn: twee zeer machtige katholieke landen, waarvan de samensmelting een geweldige bedreiging voor de Republiek kon zijn.

Opnieuw bracht Willem III een coalitie bijeen, die in 1702 daadwerkelijk tot de strijd over zou gaan. Hoewel de door hem in stelling gebrachte coalitie er uiteindelijk voor zou zorgen dat de machtsverhoudingen in evenwicht bleven, zou Willem dit echter niet meer meemaken. Hij overleed nog datzelfde jaar aan de gevolgen van een longontsteking.

Dertig jaar lang had Willem de Republiek der Nederlanden uit de klauwen weten te houden van de omringende grootmachten, met name het Frankrijk van Lodewijk XIV. Zijn politiek van coalities en bondgenootschappen bleek een uiterst effectief middel om agressors op afstand te houden.

Willem III van Oranje-Nassau kreeg uiteindelijk, als een van de grote Nederlandse helden, een standbeeld in zowel Breda als in Brixham (Engeland), waar hij aan land ging tijdens zijn Glorious Revolution. Bijzonder is dat Willem na zijn dood niet is bijgezet in de grafkelder van de Oranjes in Delft. Zijn laatste rustplaats heeft de prins en koning van Engeland in de Westminster Abbey in Londen.

Literatuur

Dr. S. Groenveld en Prof. Dr. G.J. Schutte, Nederlands verleden in Vogelvlucht. (Delta 2) De nieuwe tijd: 1500 tot 1813. (Leiden 1992)

K. Jansma en M. Schroor, 10.000 jaar Geschiedenis der Nederlanden (Lisse 1991)

J.C.H. Blom en E. Lamberts (red.), Geschiedenis van de Nederlanden (Rijswijk 1993)

1 Reactie op Willem III van Oranje-Nassau

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!