Witte van Haamstede

Iedereen kent Piet Hein en Michiel de Ruyter als ‘vaderlandse helden’ . Sommige historische figuren met een heldenstatus verliezen deze echter. De middeleeuwse ‘held’ Witte van Haamstede is zo iemand.
Strijd tegen de Vlamingen, 1304. Witte van Haamstede vertoont zich in Haarlem. Bron: Noord-Hollands archief.

Strijd tegen de Vlamingen, 1304. Witte van Haamstede vertoont zich in Haarlem. Bron: Noord-Hollands archief.

Bij het begrip ‘vaderlandse Helden’ denken de meeste Nederlanders meteen aan bekende zeehelden als Piet Hein, Tromp en De Ruyter. Stuk voor stuk overbekende voorvaderen die de handen uit de mouwen staken, met gevaar voor eigen leven de wereldzeeën bevoeren en de noordelijke Nederlanden rijkdom en macht gaven. Vanzelfsprekend denkt men hierbij dan ook aan de geijkte aartsvijanden als Spanje en Engeland, die ons land gedurende enkele eeuwen naar het leven stonden en ons ter land en ter zee in alle hoeken van de wereld bestreden.

Vreemde eend

In dit licht is Witte van Haamstede een vreemde eend in de bijt. Niet alleen behoorde deze bastaardzoon van graaf Floris V van Holland tot een heel ander tijdperk dan de zeevarende helden van de Republiek, ook nam hij het op tegen een heel wat minder vanzelfsprekende tegenstander. En waar de klassieke helden hun strijd voornamelijk op zee voerden, was het strijdtoneel van Witte het middeleeuwse Zeeland en Holland. Maar het grootste verschil bleek pas in de jaren ’50 van de vorige eeuw. Want waar geen historicus twijfelt aan de heldendaden van Piet Hein en Michiel de Ruyter, zijn er in de laatste 60 jaar nogal wat vraagtekens geplaatst bij die van Witte van Haamstede.

Bastaard

Witte van Haamstede werd rond 1275 geboren. Zoals gezegd was hij een onecht kind, wat betekende dat hij in principe geen aanspraken had op het graafschap Holland. Wel werd hij na zijn vaders dood door zijn halfbroer Jan, opvolger van Floris, beleend met de heerlijkheid Haamstede, gelegen op het huidige Schouwen-Duiveland. Witte leefde in een woelige tijd, want Zeeland was in die jaren een speelbal geworden in de strijd tussen de graven van Holland en Vlaanderen. Niet alleen waren de Zeeuwse eilanden de poorten tot waterwegen zoals de Schelde, maar ook waren het vruchtbare gronden voor akkerbouw. En dit zorgde voor een eeuwenlange twist om de Zeeuwse eilanden Walcheren en de Bevelanden.

Oorlog met Vlaanderen

In de loop der eeuwen was Vlaanderen een rijk en machtig gebied geworden, waarop de Franse koningen als leenheren voortdurend grip probeerden te krijgen. Maar in 1302 werden de Franse ridderlegers verpletterend verslagen in de Guldensporenslag nabij Kortrijk. Deze overwinning was zowel militair als mentaal van grote betekenis. Het liet zien dat een leger van voetvolk in staat was de elite van het machtigste leger van Europa te bedwingen. Daarnaast bood het de Vlamingen de kans de verslagen Fransen tijdelijk links te laten liggen en zich op hun noorderburen te richten.

In 1303 begonnen de Vlamingen de strijd. Grote delen van Zeeland, Holland en Utrecht werden in de loop van 1304 overrompeld door de Vlaamse troepen. Zierikzee werd belegerd en de Hollandse graaf Jan II kwam opgesloten te zitten in de stad. Met de graaf buiten spel, was de Hollandse tegenstand gebroken voor deze goed en wel begonnen was. Leiden, Delft, Gouda en Schiedam capituleerden al snel. Alleen Dordrecht en Haarlem hielden stand. Met behulp van de graaf van Brabant wisten de Vlamingen zelfs tot in Utrecht door te dringen. Volgens de eeuwenlang aangehouden lezing was het op dat moment dat Witte van Haamstede bij Haarlem landde en van daaruit de bevrijding van Holland leidde.

Het gedenkteken de Naald

Het gedenkteken de Naald. Bron:wikipedia.org

Romantisch gedenkteken

Witte, gestuurd door graaf Jan om troepen voor Zierikzee te ronselen, riep vanuit Haarlem de andere Hollandse steden op tot verzet. Vlakbij Haarlem, aan het zogenaamde Manpad ten zuiden van de stad, bracht hij de Vlamingen in een veldslag een enorme klap toe die ertoe leidde dat de Vlamingen halsoverkop het Hollandse grondgebied verlieten. In de Romantiek van de 19e eeuw bloeide het verhaal van Witte van Haamstede als nooit tevoren. Hoogleraar en dichter David Jacob van Lennep, die door een erfenis in het bezit was gekomen van een zomerverblijf bij het Manpad, was zeer gecharmeerd van Witte’s heldendaden. Vlakbij het huis liet hij in 1817 een gedenkteken oprichten en enkele jaren later schreef hij een heldendicht waarin de dapperheid van Witte van Haamstede werd bejubeld. Zo raakte Witte van Haamstede steeds dieper verankerd in de Nederlandse historische traditie.

Herwaardering

Pas na de Tweede Wereldoorlog ging men zich steeds meer richten op de feitelijke gebeurtenissen rondom het verhaal van Witte van Haamstede. En nu, bijna 200 jaar nadat Van Lennep zijn gedenkteken plaatste, geloven slechts weinig historici nog dat de Slag bij het Manpad daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. De mythe van het Manpad is ingehaald door de feiten. Maar waar komt die plotselinge wending vandaan? In het kort komt het er op neer dat degelijk historisch onderzoek ervoor gezorgd heeft dat Witte niet langer te boek staat als de held van het Manpad. De 19e eeuwse Romantiek maakte uiteindelijk plaats voor de moderne geschiedschrijving.

Was er een slag bij het Manpad?
Huis-te-manpad. Bron:wikipedia.org

Huis-te-manpad. Bron:wikipedia.org

De bronnen uit de tijd van Witte bepaalden vanaf de jaren ´50 van de twintigste eeuw de opvattingen over deze historische figuur. Onderzoek wees uit dat er in de jaren na 1304 niemand ooit geschreven heeft over een slag die geleid werd door Witte en die leidde tot verzet tegen de Vlamingen. Sterker nog, een belangrijke bron zegt juist dat het begin van het verzet in Delft lag en niet in Haarlem. Ook zou dit verzet al begonnen zijn vóór de komst van Witte. Daarbij was Witte geen familie van de graven van die tijd – het geslacht Van Avesnes had in die tijd het graafschap van Holland overgenomen – en zou zelfs een bedreiging kunnen zijn geweest. Als Witte geslaagd zou zijn in een rol van bevrijder van Holland, had hij, als nakomeling van de bij het volk immens geliefde graaf Floris V, die rol kunnen gebruiken om zelf een machtspositie te veroveren. Niets van dat alles gebeurde. Sterker nog, Witte speelde in latere jaren amper een rol van betekenis. Niet wat je zou verwachten van degene die Holland en Zeeland van de Vlamingen redde. Tot slot wordt de Slag bij het Manpad nergens genoemd tot aan de 15e eeuw. Waarschijnlijk is het plotselinge opduiken van een veldslag het resultaat van verkeerd overgenomen teksten – een leesfout is immers snel gemaakt bij het lezen van oude, handgeschreven teksten – en de noodzaak van een verklaring voor het plotselinge vertrek van de Vlamingen. Het is bijzonder om te zien hoe deze veldslag in de loop der eeuwen uitgroeide tot een gebeurtenis van bijna mythische proporties.

Welke rol speelde Witte wel?

Verdween met deze bevindingen de rol, die Witte had gespeeld, in zijn geheel? Dat niet helemaal. Het is ten eerste niet duidelijk wat Witte’s aandeel is geweest in het verzet dat in de Hollandse steden ontbrandde. De oudste bronnen suggereren niet dat Witte hierbij actief aanwezig was. In latere werken wordt er echter wel melding van gemaakt, maar de vraag blijft hoe betrouwbaar deze meldingen zijn. Hoe het ook zij, Witte was sinds het begin van de inval van de Vlamingen wel degelijk aanwezig geweest bij de verdediging van Holland en Zeeland. Net voor het eerste beleg van Zierikzee – er waren er drie in totaal – en de gevechten die daaraan vooraf gingen, werd Witte ter plaatse tot ridder geslagen. Hij was dan ook niet de minste van de bondgenoten die graaf Willem ter beschikking stonden. Echter, of hij een van de belangrijkere was, valt ook te betwijfelen. De graaf vertrouwde hem blijkbaar genoeg om hem er opuit te sturen en steun te vragen voor de verdediging van Zierikzee. Maar zijn afwezigheid in verslagen over de jaren na 1304 is opmerkelijk.

Van het voetstuk

Hoewel dus niet kan worden ontkend dat Witte een rol speelde in de bevrijding van Holland en Zeeland, doet de huidige algemeen heersende opvatting over de Slag bij het Manpad veel afbreuk aan de status van Witte als vaderlandse held. Zonder het Manpad schaarde Witte’s naam zich in de loop der jaren bij die van de vele ridders en edelen die de graaf tijdens de Vlaamse inval terzijde stonden. Dat maakte hem misschien geen minder groot man, maar het feit was wel dat hij geen uniek wapenfeit meer op zijn naam had staan. En daarmee verloor Witte van Haamstede helaas zijn plaats tussen die andere bekende helden en de befaamde krijgsverrichtingen die hun namen groot maakten.

Bronnen:

R, de Graaf, Oorlog om Holland (Hilversum 1996)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!