Wunder Roms: tijdreis in Duitsland door de Eeuwige Stad

Bezichtig Rome in Duitsland (Paderborn)

De beroemde psychoanalyticus C. G. Jung kon al in vervoering raken als hij alleen maar dacht aan de “rokende en gloeiende haard van antieke beschavingen” die in Rome te zien is. Luther was dan weer niet zo gesteld op deze historische stad want “hoe dichter je bij Rome komt, hoe slechter de Christenen er zijn” aldus de reformator.

Er zijn weinig steden op aarde die zo tot de verbeelding spreken als het Italiaanse Rome. Welke stad ter wereld heeft immers bijnamen als: de Eeuwige Stad (Città Eterna), de Heilige Stad (Città Santa) en Hoofdstad van de Wereld (Caput Mundi)?

Door Paul Prillevitz

Rome: hoofdstad van de Wereld

Rome werd in de eerste eeuw na Christus voor het eerst door de dichter Tibullus gebrandmerkt als de Eeuwige Stad. Deze term werd later overgenomen door Ovidius, Vergilius en Livius. Rome werd zo genoemd omdat de oude Romeinen geloofden dat hun stad altijd zou blijven bestaan, ongeacht wat er met de wereld gebeurde en ongeacht hoeveel wereldrijken er nog zouden komen en gaan. Bovendien bestaat deze oude stad al meer dan 2500 jaar en is het een van de oudste permanent bewoonde steden van Europa.

De naam Hoofdstad van de Wereld (Caput Mundi) heeft Rome te danken aan het feit dat het in de Oudheid de heersende en belangrijkste stad was in de toen bekende wereld, die vroeger Europa, Noord-Afrika en delen van Azië (Zuid-West) omvatte. De Heilige Stad wordt Rome ook genoemd, omdat Apostel Petrus in deze stad stierf en hij door Katholieken gezien wordt als de eerste Paus.

In het Diözesanmuseum van het Duitse stadje Paderborn wordt tot 13 augustus 2017 aandacht besteed aan deze wonderbaarlijke en mythische Italiaanse stad. In het kader van de expositie Wunder Roms maken de bezoekers een reis door de tijd waarbij de focus ligt op de blik en visie die Noord-Europeanen door de eeuwen heen hadden op de Heilige Stad. Nederland en België komen daarbij ook aan bod. De tentoongestelde stukken komen overal vandaan, maar het Vaticaans Museum was duidelijk een van de hoofdleveranciers van deze tentoonstelling.

Caesar-globe

De Rome-expositie in Paderborn begint bij de Middeleeuwen en neemt ons mee door de tijd tot aan onze huidige eeuw aan toe. Eén van de meest in het oog springende attributen in het museum staat al meteen aan het begin van de tentoonstelling. Het is een ronde bronzen kogel die vroeger op de obelisk bij het Vaticaan stond en waar volgens een Middeleeuwse legende de as van keizer Julius Caesar in zou hebben gezeten. Deze obelisk zou naar verluidt oorspronkelijk naast het graf van Petrus hebben gestaan, maar werd in 1586 door paus Sixtus V naar het nieuwe Sint-Pietersplein overgebracht. De bol annex globe met de as van Caesar erin werd later verwijderd en ging vervolgens naar het Capitolijns museum, waar hij ook vandaag de dag nog te vinden is.

Hand en hoofd

Bronzen kogel met de as van Caesar. Op de achtergrond het hoofd van Constantijn. Foto auteur.

Bronzen kogel met de as van Caesar. Op de achtergrond het hoofd van Constantijn. Foto auteur.

Een ander bijzonder voorwerp uit de expositie staat vlak naast de bronzen kogel. Het is een gigantische hand van keizer Constantijn de Grote, waarvan de wijsvinger omhoog steekt. Hij lijkt sterk op de hand die onlangs op de grote Constantijn-expositie in de Amsterdamse Nieuwe Kerk te zien was. Nadat Constantijn in 312 na Christus Maxentius had verslagen bij de Milvische Brug, liet hij om zijn macht te tonen dit groteske vijftien meter hoge beeld van zichzelf vervaardigen. Het beeld raakte echter na verloop van tijd in de vergetelheid en zwaar beschadigd totdat het in 1486 weer in delen boven water kwam. Tegenwoordig is het te zien in het Capitolijns Museum van Rome, waar het Diözesanmuseum van Paderborn de hand op heeft weten te leggen voor deze tentoonstelling.

In dezelfde afdeling ziet men ook een groot beeld van Constantijn’s hoofd staan. Het is duidelijk niet van dezelfde klasse als de hierboven beschreven hand en ziet er vergeleken met andere beeltenissen van Romeinse keizers ook wat flets uit, maar indrukwekkend blijft het wel. Vooral de naar boven gerichte ogen vallen op. Constantijn werd in de geschiedenis vaker zo afgebeeld. Er wordt beweerd dat hij, als eerste Christelijke Keizer, op deze manier naar God kijkt, maar men hoort ook vertellen dat de Romeinse heerser op deze wijze zelf ook een (bijna) goddelijke, jeugdige en viriele uitstraling kreeg. Het beeld is duidelijk in een overgangstijd gemaakt. Het werd nog net vervaardigd in de traditie van de Antieke Oudheid en behoort dus nog niet bij de ‘beeldloze’ periode van het aanstaande Christendom. Ook dit werk komt oorspronkelijk uit het Capitolijns Museum.

Even verder valt een andere grote hand te zien met een wereldbol in de palm. Ook dit werk heeft een gigantische afmeting en maakt duidelijk dat men in het oude Rome niet terugdeinsde voor megalomanie, persoonsverheerlijking en Goden-verering.

Bronzen dennenappel

Een ander opmerkelijk voorwerp is de grote bronzen pijnappelbron (tap/ fontein) die gegoten werd tussen de negende en tiende eeuw na Christus. Oorspronkelijk werden dergelijke pijnappels (dennenappels) in het antieke Rome geplaatst bij tempels voor de Godin Isis. Later plaatsten pausen een dergelijke pijnappelbron ook voor de Sint-Pietersbasiliek van Rome. Dit moest verwijzen naar de vier rivieren van het paradijs en naar de reinigende kracht van de doop. Karel de Grote wilde van Aken het Nieuwe Rome (Nova Roma) maken en zo’n bronzen pijnappel kan gezien worden als een bijdrage aan dit keizerlijke project.

Een verderop hangend, fraai schilderij van de pauselijke Belvedère-villa mag er ook zijn. Dit door de Vlaamse schilder Hendrick III van Cleve in 1589 vervaardigde werk uit het Museum voor Schone Kunsten in Brussel is zeer sfeervol, kleurrijk en met veel perspectief vervaardigd Het doet verlangen naar vroeger tijden. Het doek werd geschilderd nadat Van Cleve tijdens zijn Italië-reis van 1550-1551 een uitgebreide voorstudie had gemaakt van het pauselijk complex. Op het doek ziet men onder andere een schitterend panorama van de stad Rome en de Sint-Pietersbasiliek.

Ook de studies van het verkrampte gezicht van de Trojaanse priester Laokoön door de Vlaming Willem Panneels zijn zeer de moeite waard. Deze leerling van Peter Paul Rubens weet zeer veel expressie in het getormenteerde gelaat van Laokoön (Griekse mythologie) te leggen wat veel indruk maakt op de toeschouwer. Hetzelfde kan gezegd worden van de gouden Laokoön-figuur (1600-1625) van de Nederlander Adriaen de Vries. Ook dit werk is zeer krachtig, beeldend en expressief. De bezoekers voelen echt de gruwelijke worsteling van Laokoön in het gevecht met de slangen. Het beeld is duidelijk niet geschikt voor mensen met een zwak hart. Vreemd genoeg is De Vries in Nederland vrij onbekend terwijl hij in het buitenland niet zelden tot de beste beeldhouwers aller tijden wordt gerekend. Het kan vreemd lopen in de (kunst)geschiedenis.

Zegelring Erasmus

Een ander Nederlands tintje aan de tentoonstelling in Paderborn is de fraaie zegelring van Desiderius Erasmus, de wereldberoemde priester, filosoof en humanist uit Rotterdam die ook enige tijd in Rome verbleef. Naast de ring is een geschilderd portret van deze wijsgeer te zien. Zeer boeiend om deze cultuur-historische attributen van zo’n vermaarde figuur eens van dichtbij te kunnen aanschouwen.

Zegelring Erasmus. Foto auteur.

Zegelring Erasmus. Foto auteur.

Verder is er in Paderborn ook nog fraai werk van de Nederlanders Jan Asselijn en Hieronymus Cock te zien. De Lage Landen blijven bepaald niet onderbelicht in Paderborn. Dit komt ondermeer doordat de directeur van het museum, professor Christoph Stiegemann, vaak in het Nederlandse Cadzand verblijft en een fascinatie heeft ontwikkeld voor Nederlands kunst.

Goethe, Rome en een nimf

Niet verwonderlijk speelt Goethe ook een belangrijke rol op de expositie. Duitsland’s beroemdste dichter zei ooit over de Eeuwige Stad: “Alleen in Rome heb ik gevoeld wat het is om mens te zijn”. In morele en artistieke zin voelde Goethe dat hij in de Italiaanse hoofdstad herboren werd in een wijdere wereld dan hij gewend was. Geen misselijke uitspraak mag men wel stellen. Het tekent de fascinatie die de mensen hebben voor deze stad.

Toen Goethe tijdens zijn Italiaanse reizen Rome bezocht, raakte hij ook in contact met de antiekhandel die daar plaatsvond. Via een vriend kreeg hij een beeld van een Griekse nimf te zien, waar hij direct ‘verliefd’ op werd. Goethe was vastberaden om het beeld aan te schaffen en mee te nemen naar Duitsland, maar toen hij navraag deed hoe hij het kon verwerven, werd hem duidelijk dat dit wegens de hoge kosten en het vervoer praktisch onmogelijk was. Met pijn in het hart zag hij van de transactie af. Later bezocht hij het beeld nog wel in het Vaticaans museum, dat het kunstwerk wel had weten aan te schaffen. In Paderborn kan men zien waarom Goethe zo op dit beeld was gesteld. Het kunstwerk is inderdaad artistiek hoogstaand en buitengewoon knap vervaardigd. Deze “Ballerina van Goethe” lijkt zo uit een sage of sprookje weggelopen te zijn, en misschien is dat ook wel zo.

Beeld van een Griekse nimf dat Goethe wilde aanschaffen. Foto auteur.

Beeld van een Griekse nimf dat Goethe wilde aanschaffen. Foto auteur.

In Paderborn ziet men verder hoe Goethe ook zelf werd afgebeeld tijdens zijn verblijf in Rome. Op een schilderij van Friedrich Bury zien we hem staan tussen zijn Romeinse vrienden. Bury toont de dichter tijdens diens eerste Rome-reis (1786-1788). De liefde van Goethe voor natuur, archeologie en kunst kan men er goed aan aflezen. Mooi om dit te kunnen zien naast andere werken als de Griekse nimf. Het maakt het beeld van de Duitse dichter nog completer.

Moderniteit en fotograaf Watenphul

Wunder Roms eindigt in onze tijd. Door de opkomst van de fotografie in de negentiende eeuw ging men anders tegen de Oudheid aankijken en kreeg men een afwijkend perspectief op de realiteit. Werk van Bauhaus-fotograaf Max Peiffer Watenphul, die vanaf 1931 een jaar in de Villa Massimo (Duitse kunstinstelling) verbleef, laat dit mooi zien. Watenphul wilde vooral de bijzondere en aparte sfeer van het oude en het nieuwe Rome vatten. De aanwezige antieke beelden fotografeerde hij daarom niet speciaal om hun artistieke waarde, maar het ging hem meer om de sfeer van het tafereel. Dat leidde tot fascinerende foto’s van antieke Romeinse beelden waarbij de kabels en touwen van het transport nog voor het gelaat hangen. Watenphul gaf toen dus al een alternatieve kijk op de façade van de antieke kunstwereld, iets waar we nu misschien aan gewend zijn, maar wat vroeger bijzonder vernieuwend was.

Foto van Max Peiffer Watenphul, geëxposeerd op de tentoonstelling. Foto auteur.

Foto van Max Peiffer Watenphul, geëxposeerd op de tentoonstelling. Foto auteur.

Op het einde van de expositie krijgt men beelden van video-kunstenaar Christoph Brech voorgeschoteld. Brech probeert op een verdienstelijke wijze een nieuwe dialoog te construeren tussen kerk en kunst. Of dat gelukt is, kan alleen de bezoeker zelf bepalen, maar intrigerend is het wel. Prachtige gevarieerde beelden van de Heilige Stad krijgt men geserveerd. Uniek om te zien.

Herboren

Eeuwen van Romeinse kunst en cultuur trekken voorbij in Paderborn. Duizend en één facetten van de Heilige Stad worden belicht. Een bezoek aan Paderborn is dan ook een echte aanrader. Word dus net als Goethe geestelijk herboren en bezoek het fascinerende Rome in Duitsland. Paderborn wacht op u.

Voor meer informatie: http://wunder-roms.de/

 

Schrijf je in voor TOEN!