Heliand, een Christusgedicht uit de vroege middeleeuwen

In het vroegmiddeleeuwse Heliand sluit het bijbelverhaal aan op de belevingswereld van de Germaanse volken.


heliand“Ze zochten hun heerlijke stad,
de burcht van Bethlehem, hun beider oorsprong,
heem van de held en de heilige maagd,
de goede Maria. De vermaarde had daar getroond,
in de dagen van weleer. De edele koning,
de uitzonderlijke David, had er het gezag uitgeoefend,
de heerschappij over de Hebreëen gevoerd,
er zijn hoogzetel gehad. Ze behoorden tot zijn stam,
waren kinderen uit zijn huis. Hoor nu de blijde mare:
door het schitterende lot en de beschikking van God
kreeg Maria haar kind onderweg:
geboren in Bethlehem werd de beste der zonen,
de krachtigste der koningen.”

Oudsaksisch gedicht

Aldus luidt de gang van Jozef en Maria naar Bethlehem en de geboorte van Jezus in de Heliand. Dit negende-eeuwse gedicht is verschenen in modern Nederlands. Jaap van Vredendaal vertaalde het uit het Oudsaksisch en schreef een inleiding. Verdienstelijk werk gezien het belang van dit werk voor inzicht in de cultuur en religie in de vroege middeleeuwen, maar zeker ook gezien de wijze waarop het toegankelijk is gemaakt voor de moderne lezer. In de inleiding gaat Van Vredendaal in op de kerstening; de inhoud en opzet van de Heliand; inculturatie; datering, ontstaan en functie van het gedicht; handschriften; de Oudsaksische taal. Alle onderwerpen zijn kort maar duidelijk beschreven. Begrippen zoals evangeliënharmonie (een verhaal samengesteld uit de vier evangeliën) en inculturatie worden helder uitgelegd. Veelvuldig haalt hij bij zijn beschrijving passages uit de Heliand aan, waardoor de lezer al vertrouwd raakt met het gedicht.

Heliand vertelt van leven, sterven en opstanding Jezus

De Heliand vertelt het verhaal van het leven, het sterven en de opstanding van Jezus. Het werd voor 850 in het Oudsaksisch geschreven. De schrijver was vermoedelijk een kloosterling, “een man van Saksische afkomst die bij zijn landgenoten als een gerespecteerd dichter gold.” Dit respect zal hij mogelijk verdiend hebben doordat hij wist hoe hij een verhaal goed kon overbrengen op zijn publiek. Het evangelie bracht hij op een wijze die in woord en (wereld)beeld aansloot bij de toehoorder. De inculturatie, aansluiting vinden bij de lokale cultuur, is een van de intrigerendste aspecten van de Heliand.

Krijgerscultuur

Die lokale cultuur van de Germanen was een krijgerscultuur. De band tussen heer en volgeling stond centraal. De heer bood bescherming en beloonde zijn krijgers voor hun diensten. Die volgelingen betaalden hun heer terug met hun onvoorwaardelijke loyaliteit. De heer zetelde in zijn grote hal waarin het volledige sociale leven plaats vond. In de Heliand treedt Christus op als een heer, zelfs “de krachtigste der koningen”. Zo werd de koning niet in een schamele stal geboren, maar in de “burcht van Betlehem”, “heem van de held”. Over de edele afkomst van Christus hoeft niet getwijfeld te worden; zowel van mannelijke als vrouwelijke lijn was hij van nobele geboorte. Hij behoorde tot de stam van de “edele koning, de uitzonderlijke David”. De personen en de omgeving in de Heliand werden dus herzien; de evangeliën werden een heldenepos.

Voorchristelijke begrippen

Een pragmatisch man, die kloosterling-auteur, kan het oordeel zijn. Hij maakte het verhaal van Jezus begrijpelijk en ontvankelijk voor zijn doelgroep. Het is echter waarschijnlijk dat hijzelf nog midden in de Germaanse traditie stond. Hiervoor illustrerend is de rol van voorchristelijke begrippen in de Heliand. Als voorbeeld dient de “blijde mare” van Christus’ geboorte. Dit was immers niet alleen de beschikking van God, maar ook het “schitterende lot”. Het geloof in een onafwendbare beschikking was de kern van de Germaanse religie. De Germaanse goden hadden weliswaar hun krachten, maar ook hun tekortkomingen. Oppermachtig waren zij zeker niet. Niet zij, maar het lot bepaalde de levensloop van de mens. Geen menselijke macht kan het tegenhouden. In het Oudengelse heldendicht Beowulf staat het letterlijk: “Het noodlot gaat altijd zoals het moet.” Aan dat lot ontsnapt niemand, aldus de auteur van de Heliand, zelfs Christus niet.

De vredesvorst Christus als strijdende edelman; de inhoud van de Heliand geeft een interessante inkijk op de christianisering van vroegmiddeleeuws heidens Europa. Vertaler Jaap van Vredendaal is er in geslaagd dat het gedicht leesbaar is. De tekst van de Oudsaksische versie van het bijbelboek Genesis is vertaald door Redbad Veenbaas. Deze tekst bevindt zich in hetzelfde Vaticaanse handschrift als de Heliand. Eigentijdse illustraties, vroeg-negendeeeuwse, van bijbelse verhalen en tekstfragmenten versieren de tekst. De uitgave in harde kaft is fraai; uitgeverij SUN heeft de nodige ervaring in het publiceren van dergelijke oorspronkelijke werken. Alleen de vertaling is opgenomen. De taalkundigen zullen de Oudsaksische tekst missen; historici zonder talenknobbel zullen hun hart op kunnen halen in dit boek.

Vredendaal, J. van (vertaling, annotatie en inleiding),

Heliand, een Christusgedicht uit de vroege middeleeuwen

(Amsterdam 2006)
Uitgeverij SUN
ISBN 90 8506 296 9

[bol_product_links block_id=”bol_5bba18db48aac_selected-products” products=”1001004005914461,1001004002899150″ name=”Heliand” sub_id=”” link_color=”003399″ subtitle_color=”000000″ pricetype_color=”000000″ price_color=”CC3300″ deliverytime_color=”009900″ background_color=”FF9C38″ border_color=”D21C00″ width=”400″ cols=”2″ show_bol_logo=”1″ show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!