Midwinter, Yule of Kerstmis?

Kans dat je bij Kerstmis denkt aan Stille Nacht, Heilige Nacht is veel groter dan dat je denkt aan Moeders Nacht. Maar ja, je bent dan ook geen heidense Angelsaks. 

Voor de Angelsaksen in de vijfde, zesde eeuw is Moeders Nacht (Modranect) een van de hoogtepunten van het jaar. Zij vieren het aan de vooravond van het Midwinterfeest, Geol. De dagen zijn dan kort, de kortste van het jaar. Op het land kunnen zij niet veel doen. Het agrarische leven komt voor een korte tijd tot stilstand. Bij gebrek aan groei en bloei buiten, versieren zij de huizen met groenblijvende planten zoals hulst en klimop. Het vuur in de hal symboliseert en geeft warmte. Evergreen en vuur zijn voor de Angelsaksen probate middelen om de kwade geesten buiten de deur te houden.

Winter in het gereconstrueerde Angelsaksische dorpje West Stow.

Winter in het gereconstrueerde Angelsaksische dorpje West Stow. Ansichtkaart in bezit auteur.

Midwinter

We kunnen natuurlijk prachtige voorstellingen maken van deze vroegmiddeleeuwse Engelsen die Midwinter vieren. Maar dan moeten we toch vooral onze fantasie de vrije loop laten. Veel weten wij er niet van. Hierboven staat eigenlijk al een ruime samenvatting. De enige bron is de monnik Beda († 735) die in zijn De berekening van de tijd (De temporum ratione) de religieuze feestdagen van de Angelsaksen opsomt. Het zal duidelijk zijn dat Beda niet erg enthousiast is over de heidense gebruiken. Hij weidt er niet verder over uit.

Missionarissen

Beda doet uitgebreider verslag van de komst van het christendom naar Engeland. Na het vertrek van de Romeinen is het christendom in Brittannië in het slob geraakt. Nog enkele kerken staan, al dan niet als ruïne. Af en toe steekt er vanuit Gallië een goedwillende bisschop over maar zonder doorslaand succes. Vanuit Rome stuurt paus Gregorius I de Grote in 597 missionarissen om de Angelsaksen te bekeren. Gregorius begrijpt dat je met het brengen van een nieuwe religie pragmatisch moet zijn. Zijn advies is om oude gebruiken in tact te laten waar mensen aan hechten. In een ‘instructiebrief’ schrijft hij dat “ze geen beesten meer moeten doden voor hun afgoden, maar om te eten en daarvoor God te danken. Door behoud van die vleselijke geneugten zullen ze gemakkelijker de geestelijke geneugten accepteren. Er is geen twijfel dat het onmogelijk is om alles in een keer weg te werken dat in hun verstokte gedachten leeft.” Hij besluit met de levenswijsheid die deze werkwijze verklaart: “Hij die probeert een grote hoogte te beklimmen, stijgt stapje voor stapje, niet door sprongen.” Dus ook voor feestdagen geldt dat het beter is deze aan te passen dan af te pakken.

Kerstmis

Met de kerstening wordt Midwinter verrijkt met de viering van de geboorte van Christus. Of die geboorte sowieso in het winterseizoen, laat staan op de datum van 25 december, plaatsvond, is een mooi discussiepunt die ik laat voor wat het is. Het feest om de geboorte van Jezus te vieren, christes maesse, Kerstmis dus, is niet het belangrijkste christelijke feest. Tijdens Pasen gedenken christenen de wederopstanding van Christus na zijn dood aan het kruis drie dagen eerder. Deze opstanding is de essentie van het christendom. Pasen is daarom in beginsel van meer belang dan Kerst. De liturgische aanwijzingen in de Angelsaksische kerk voor Kerst lijken slechts “een voetnoot vergeleken met de uitgebreide instructies voor Pasen.”

Kerstsok in Angelsaksische stijl, met Sutton Hoo-masker; Alfred Jewel en de valk op de hand van Harold II, de laatste Angelsaksische koning.

Kerstsok in Angelsaksische stijl, met Sutton Hoo-masker, Alfred Jewel en de valk op de hand van Harold II, de laatste Angelsaksische koning.

Lichtfeest

Toch is er ook voor de bekeerde Angelsaksen reden genoeg om Kerstmis te vieren. In de donkere wintermaanden is het fijn om in Christus de rijzende zon te zien wiens Licht de Duisternis overwint. Deze christelijke thematiek sluit naadloos aan op de heidense waar ook de komst van het licht centraal staat. De meeste kersttradities zijn van veel jonger datum, voornamelijk negentiende-eeuws. Alleen de in Engeland en Scandinavië gebruikte naam Yule herinnert nog aan het Angelsaksische Geol. De behoefte aan licht, aan warmte is wel van alle tijden. Zeker van de Oud-Engelse christes tid.

 

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!